PlusAchtergrond

Wordt alles anders met omikron? ‘Een aangepast vaccin is zeker zinvol’

Is de omikronvariant van het coronavirus een nieuwe gamechanger in deze pandemie? De omikronvariant is al vastgesteld Nederland en Amsterdam. Wat betekent dit voor de vaccinbescherming en het vervolg van de pandemie?

Bas Soetenhorst en Jop van Kempen
De grote vraag is of omikron de deltavariant kan wegdrukken en zo ja, hoe snel. Delta is nu de dominante variant in Nederland. Beeld ANP
De grote vraag is of omikron de deltavariant kan wegdrukken en zo ja, hoe snel. Delta is nu de dominante variant in Nederland.Beeld ANP

Wat weten we over de omikronvariant?

Eerst even een stevige disclaimer: veel niet. De komende dagen en weken zullen de inzichten verbeteren. De huidige informatie is veelal gebaseerd op kortlopende studies met kleine aantallen. Dus het zijn vooral indicaties waarmee we het moeten doen.

En waar duiden die op?

Dat vaccinatie of een doorgemaakte infectie niet zo goed beschermt tegen besmetting met de omikronvariant. De kans op herinfectie is dus groter. “Omikron heeft zoveel mutaties in het spike-eiwit - waarmee het zich toegang tot de cel verschaft - dat de aangemaakte antistoffen minder of niet meer beschermen,” zegt Rogier Sanders, hoogleraar virologie en experimentele vaccinologie (Amsterdam UMC).

“Het gaat om vijftien genetische veranderingen ten opzichte van het originele virus uit Wuhan. Daarbij zitten drie mutaties die ook al voorkwamen in de bètavariant, waarvan we weten dat die zich in Zuid-Afrika onttrok aan de vaccinbescherming van AstraZeneca.” De eerste studies laten zien dat antistoffen die zijn opgewekt na vaccinatie beduidend minder goed om kunnen gaan met omikron dan met bèta en delta.

Werken de vaccins dan niet meer?

Dat is een te voorbarige conclusie. Het lijkt erop dat ze minder goed verhinderen dat mensen besmet raken. Dat geldt ook voor het Pfizervaccin - het meest gebruikt in Nederland - blijkens laboratoriumonderzoek in Zuid-Afrika en Frankfurt. Maar behalve tegen infectie beschermen vaccinaties en een doorgemaakte infectie ook tegen ernstige ziekte en sterfte. Daarbij is een ander deel van het immuunsysteem betrokken: het zogenaamde cellulaire immuunsysteem of de T-cellen.

“Die zijn minder gevoelig voor veranderingen in het spike-eiwit,” aldus hoogleraar klinische virologie en OMT-lid Menno de Jong (Amsterdam UMC). “T-cellen voorkomen infectie niet, maar bestrijden het virus ná infectie. Dat zorgt voor een milder ziektebeloop.” Dat geldt waarschijnlijk ook bij een besmetting met omikron.

Volgens onderzoek van Pfizer naar de omikronvariant zijn mensen na een boosterprik ook beschermd tegen infectie. Drie prikken met het vaccin zorgen volgens de farmaceut voor evenveel afweer tegen de omikronvariant als twee prikken tegen de oorspronkelijke virusversie en andere varianten.

Wat betekent omikron voor de gezondheidszorg?

“Ik voorzie veel besmettingen, maar ik weet niet of dit leidt tot het instorten van systemen,” aldus de Zuid-Afrikaanse onderzoeksleider Alex Sigal in The New York Times. “Ik schat in dat het onder controle kan worden gehouden.” De Amerikaanse epidemioloog en immunoloog Michael Mina twittert: ‘Dit is niet het einde van de wereld, het bevestigt wel de noodzaak van waakzaamheid.’ Vaccinoloog Florian Krammer is somberder: ‘Mijn vermoeden is dat deze variant de pandemie aanzienlijk zal verlengen.’

Moeten de bestaande coronavaccins worden aangepast?

Dat zou kunnen. ‘Ik zie hier het bewijs in dat het zinvol is om grootschalig in te zetten op ontwikkeling van vaccins voor de omikronvariant,’ schrijft gezondheidseconoom Xander Koolman woensdag op Twitter in reactie op de nieuwste data uit Zuid-Afrika. Sandra Ciesek, onderzoeksleider bij de laboratoriumproeven in Frankfurt, denkt hetzelfde: ‘Deze cijfers bevestigen dat de ontwikkeling van een aan omikron aangepast vaccin zinvol is.’

Hoe snel kunnen de vaccins worden aangepast?

“De aanpassing zelf duurt ongeveer drie tot vier maanden,” aldus Sanders (Amsterdam UMC). “Vervolgens heb je nog tijd nodig voor vaccinatie op grote schaal. Aangepaste vaccins kun je dus niet op heel korte termijn inzetten tegen omikron.”

Is het mogelijk omikron buiten de deur te houden?

Nee, dat is een gepasseerd station. Omikron verspreidt zich al onder Nederlanders die geen enkele connectie hebben met zuidelijk Afrika, waar de variant voor het eerst aan het licht kwam. Zo vonden de GGD en het Amsterdam UMC twee Amsterdamse omikrongevallen zonder reishistorie in een willekeurige selectie van 200 afgenomen tests die dagelijks worden onderzocht worden op omikron. Ook dinsdag (5) en woensdag (4) zijn omikrongevallen vastgesteld. Bron- en contactonderzoek moet nog uitwijzen of die mensen evenmin in verband zijn te brengen met zuidelijk Afrika.

“Het is geen verrassing dat omikron zich in Amsterdam verspreidt,” aldus hoogleraar klinische virologie en OMT-lid Menno de Jong (Amsterdam UMC). “De stad is vanwege de hoge populatiedichtheid vaak maatgevend voor de rest van Nederland. Het is een belangrijke vraag hoe snel omikron zich verspreidt. Samen met de GGD blijven we dat in Amsterdam uiteraard in de gaten houden.

Is omikron ziekmakender dan andere varianten?

Vooralsnog lijkt het van niet, zei een functionaris van Wereldgezondheidsorganisatie WHO woensdag tegen persbureau AFP. Volgens Michael Ryan (WHO) is de variant waarschijnlijk minder gevaarlijk dan de deltavariant. De gemiddelde ligduur van patiënten die in Zuid-Afrika in het ziekenhuis zijn opgenomen sinds de omikronuitbraak is een stuk korter en de klachten zijn over het algemeen milder, maar definitieve conclusies zijn daaruit nog niet te trekken.

Er melden zich verhoudingsgewijs veel jongeren in ziekenhuizen sinds de omikronuitbraak in Zuid-Afrika. Wat zegt dat?

Dat kan betekenen dat omikron jongeren harder raakt dan de eerdere varianten. Maar het kan ook komen doordat het virus met name onder jongeren rondwaart en dat de oudere groepen in een later stadium alsnog in grotere aantallen worden opgenomen. Voor duidelijkheid over de ziektelast moet je weten hoe grote groepen ouderen reageren.

Meer over