PlusAchtergrond

Wie kan uit de schaduw van Angela Merkel treden?

Het tijdperk Angela Merkel als bondskanselier van Duitsland loopt ten einde. Dit weekend beslist de CDU over de nieuwe partijleider. De vraag is wie overtuigend en sterk genoeg is om haar op te volgen.

null Beeld Photothek via Getty Images
Beeld Photothek via Getty Images

Na vier termijnen en zestien jaar zwaait Angela Merkel af als bondskanselier van Duitsland. Afhankelijk van de duur van de formatiegesprekken na de Bondsdagverkiezingen in september zal ze net wel of net niet de boeken ingaan als de langstzittende bondskanselier sinds de Tweede Wereldoorlog.

Als de 66-jarige Merkel het record van Helmut Kohl echt had willen verbreken, had ze dat naar verwachting zo kunnen doen. Twee jaar geleden besloot ze zelf op te stappen als partijleider van de Christen Democratische Unie (CDU) en zich niet meer kandidaat te stellen voor een vijfde termijn. Niet eerder in de geschiedenis maakte een Duitse bondskanselier uit eigen beweging pas op de plaats.

Ofschoon ze in haar vierde termijn wat aan glans heeft verloren, onder andere door haar vluchtelingenbeleid, is Merkel nog altijd ongekend populair in Duitsland en daarbuiten. Ze is het langstzittende staatshoofd in de EU en is te boek komen te staan als de crisiskanselier: een stabiel persoon in turbulente tijden, zoals de staatsschuldencrisis, de brexit en het Amerikaanse presidentschap van Donald Trump, en nu de coronapandemie.

Door het vertrek van Merkel, de machtigste persoon van Europa genoemd, wordt de Bondsdagverkiezing in september gezien als de belangrijkste verkiezing in het Westen van dit jaar. Haar CDU staat samen met zusterpartij de Christelijk-Sociale Unie (CSU) met 36 procent van de stemmen ruim voor op de concurrentie in de peilingen. Het ziet er dus naar uit dat de nieuwe bondskanselier weer door de CDU geleverd zal worden – al zal de tijd moeten leren of de populariteit van de partij standhoudt zonder het vertrouwde gezicht van Merkel op de posters.

Drie kanshebbers

Over wiens gezicht daar wel op komt te staan, komt dit weekend meer duidelijkheid. Tijdens een digitaal partijcongres kiezen de afgevaardigden van de CDU een nieuwe partijleider, die dan ook de nieuwe bondskanselier kan worden.

De drie gegadigden voor die rol zijn Armin Laschet, Friedrich Merz en Norbert Röttgen. Behalve dat ze in het buitenland alle drie geen bekende naam zijn, hebben ze gemeen en dat ze internationaal in grote lijnen Merkels nalatenschap in stand willen houden. Zo zijn ze alle drie pro-Europa en voorstander van nauwe banden met de Verenigde Staten. Ook beloven ze niet samen te werken met de rechts-populistische AfD.

Armin Laschet. Beeld EPA
Armin Laschet.Beeld EPA

Binnen de partij vertegenwoordigen ze echter toch heel andere kampen.De 65-jarige Merz, een zakenman zonder politieke ervaring op het hoogste niveau, komt uit de conservatieve rechterflank van de partij. Hij wordt gezien als de man die het beste tegenwicht kan bieden aan AfD. Ook heeft hij nog een appeltje te schillen met Merkel, die hem in 2005 de loef afstak in de strijd om het partijleiderschap.

Laschet heeft die politieke ervaring als minister-president van Noordrijn-Westfalen wel. Hij geldt als de onuitgesproken favoriet van Merkel en staat het meest nadrukkelijk voor continuïteit van haar koers. De jongere Röttgen, specialist buitenlandse zaken van de partij, wordt gezien als outsider.

Een absolute topfavoriet is er niet. Bij een recente enquête gaf 21 procent van de ondervraagde CDU-leden aan ‘geen van de bovenstaande’ kandidaten geschikt te achten.

Friedrich Merz. Beeld EPA
Friedrich Merz.Beeld EPA

De opvolger die het niet werd

Als het aan Merkel had gelegen was de opvolger er allang geweest. In 2018 schoof zij Annegret Kramp-Karrenbauer, afgekort AKK, naar voren als opvolger. Maar Kramp-Karrenbauer, die al nooit de steun van de volledige partij genoot, gooide begin vorig jaar als partijleider de handdoek in de ring nadat de regionale partijfractie in Thüringen tegen de afspraken in een samenwerking met AfD aanging.

Het maakt duidelijk hoe lastig het is een opvolger te vinden die in staat is uit de schaduw te treden van Merkel. Toen zij in 2005 als eerste vrouw en eerste Oost-Duister bondskanselier werd, liepen de partij en het land zeker niet meteen warm voor Merkel. ‘Mutti’ was een bijnaam die partijleden aanvankelijk spottend aan haar gaven, maar inmiddels hebben Duitsers op links en rechts Merkel in hun hart gesloten als moeder van de natie.

Norbert Röttgen. Beeld Hollandse Hoogte / AFP
Norbert Röttgen.Beeld Hollandse Hoogte / AFP

Merkel slaagde er in economisch turbulente tijden in om de vierde grootste economie ter wereld overeind te houden. Internationaal trok ze het EU-leiderschap nadrukkelijk naar zich toe. Ze wordt gezien als betrouwbaar en als een leider die leert en pragmatisch is. De manier waarop ze, een afgestudeerd fysicus, haar coronabeleid op wetenschappelijk advies baseert, kan de meeste Duitsers ook bekoren.

Doorgaan op haar lijn

Met het openen van de deuren voor vluchtelingen in 2015 oogstte Merkel internationaal lof, maar in eigen land is die beslissing (‘Wir schaffen das’) de partij duur komen te staan. Het leidde tot de opmars van AfD. Nog altijd geldt de vraag hoe de CDU het hoofd moet bieden aan die partij, momenteel geteisterd door interne conflicten, als een van de belangrijkste en meest verdelende issues.

“Merkel wordt weleens verweten geen duidelijk profiel te hebben, maar het staat vast dat de partij onder haar een ruk naar links heeft gemaakt,” aldus Bernhard Weßels, professor politicologie aan de Humboldt-Universität in Berlijn. De partij bevindt zich daardoor in een spagaat: een kandidaat als Merz, die een stap in de richting van het conservatisme wil doen, stuit op weerstand. Maar doorgaan op Merkels lijn geeft ook problemen. “Je moet de kwaliteiten bezitten die Merkel heeft om die te kunnen voortzetten. Ik betwijfel of Laschet die heeft.”

Een coalitie met Die Grünen, dat op koers ligt om na de CDU de grootste partij te worden, wordt als de meest voor de hand liggende optie gezien. Het staat overigens niet vast dat de nieuwe partijleider van de CDU ook de rol van bondskanselier naar zich toe zal trekken. Als de CDU het niet goed doet in de deelstaatverkiezingen in het voorjaar zou het kunnen dat de partij ervoor kiest een ander partijlid op te werpen voor het bondskanselierschap.

Zo zou Jens Spahn, als gezondheidsminister in de coronacrisis populair bij vele Duitsers, nog tot de mogelijkheden behoren. Een andere veelgehoorde naam is die van CSU-leider Markus Söder. Anders dan in de andere kandidaten, ziet de Duitse bevolking volgens peilingen in hem wel iemand die de juiste leiderschapskwaliteiten bezit om het land door de coronacrisis te loodsen. Maar de premier van Beieren zegt vooralsnog niet uit zijn deelstaat weg te willen.

Jens Spahn. Beeld AP
Jens Spahn.Beeld AP
Markus Soeder. Beeld Hollandse Hoogte / AFP
Markus Soeder.Beeld Hollandse Hoogte / AFP
Meer over