PlusExclusief

Wat te doen met de piramide in het hart van de Albanese hoofdstad Tirana?

De piramide in de Albanese hoofdstad Tirana gold bij de opening in 1988 als het duurste gebouw van het land. Beeld Corbis via Getty Images
De piramide in de Albanese hoofdstad Tirana gold bij de opening in 1988 als het duurste gebouw van het land.Beeld Corbis via Getty Images

Een Nederlands bureau renoveert het monument van de Albanese dictator Enver Hoxha in Tirana, een enorme brutalistische piramide. Niet iedereen is blij dat buitenstaanders bepalen wat er met nationaal erfgoed gebeurt.

Thijs Kettenis

Guust Selhorst loopt, of schuifelt beter gezegd, naar de rand. Voorzichtig werpt de Vlaamse architect zijn blik eroverheen, meer dan twintig meter de diepte in. “Kijk, en dan was het de bedoeling dat je langs deze zijden hier naar beneden gleed,” zegt hij, met een enigszins gespannen gezicht, wijzend op een van de meterslange betonnen hellingen omlaag. Selhorst draait zich om en kijkt door een groot gat in het dak naar de bouwput binnen, waarlangs hij zojuist een rondleiding gaf. Hij ziet hoe een bouwvakker van een steiger af klimt, en twee collega’s in de weer zijn met hout en staal.

Na jaren van uitstel en halfslachtige pogingen ondergaat de piramide in de Albanese hoofdstad Tirana dan eindelijk haar metamorfose. Lang wist het stadsbestuur niet wat het met het markante brutalistische bouwwerk aan moest. In 1988 werd het tot dan toe duurste gebouw in het land ooit opgeleverd als museum, als eerbetoon aan dictator Enver Hoxha. De man die Albanië gedurende veertig jaar na de Tweede Wereldoorlog met ijzeren hand regeerde, was drie jaar daarvoor overleden.

In de chaotische periode na de val van het communisme deed de piramide onder meer dienst als congrescentrum, expositieruimte, bioscoop, nachtclub en Navo-basis tijdens de oorlog in Kosovo in 1999. In de wisselende functies, diverse aanpassingen en aftakeling was er één constante. Waaghalzen klommen tegen de metershoge schuine zijden op om er daarna vanaf te glijden.

“Dat deel was op het laatst een parkeerplaats,” zegt Selhorst, terwijl hij naar een tot voor kort kolossale betegelde vlakte wijst. Daar was inmiddels ook het vertrekpunt voor minibussen naar de stad Elbasan.

Hypermoderne wolkenkrabber

Er gingen stemmen op om de piramide helemaal tegen de vlakte te gooien en het gebied commercieel te ontwikkelen, maar drie jaar geleden besloot het gemeentebestuur dat het markante gevaarte behouden blijft en een nieuwe bestemming krijgt. Een met Amerikaans geld gefinancierde onderwijsinstelling gaat er onder meer IT-lessen geven. De ingrijpende transformatie komt voor rekening van het vermaarde Rotterdamse architectenbureau MVRDV, dat de piramide in eigen woorden ‘radicaal opengooit’.

MVRDV tekende in Tirana ook voor onder meer een hypermoderne wolkenkrabber, die het hoogste gebouw van Albanië wordt. Na wat vertraging – zo moest er nog een tv-station uit de piramide vertrekken – begon deze zomer de verbouwing. Vanaf begin 2023 moeten Albanese jongeren er worden klaargestoomd voor een carrière in de technologie.

Inmiddels is de piramide vrijwel volledig gestript. “Waar die bouwvakkers nu bezig zijn, dat worden een soort betonnen dozen,” vervolgt Selhorst, projectleider namens de Albanese co-architect Iri. “Dat worden de onderwijsruimten.” Een deel van de piramide blijft straks open. In plaats van het grote, hellende plein eromheen komen er groen en traptreden. En waaghalzen zullen op zoek moeten naar een andere plek: de gladde schuine zijden worden vervangen door trappen.

Sloop Nationaal Theater

“Het oorspronkelijke ontwerp was bedoeld om afstand te scheppen en te imponeren,” legt Selhorst uit. “Nu wordt de piramide toegankelijker voor iedereen.” Vandaar ook de educatieve functie. Maar toch heeft straks de helft van de ruimtes andere doeleinden. “Ja, dan moet je denken aan een café, filmzaal, theater en computerwinkels. Het wordt geen winkelcentrum.”

Met dat laatste verwijst Selhorst naar critici, die vinden dat het centrum van Tirana in rap tempo moderniseert en de hoogte ingaat, zonder dat er veel oog is voor historische achtergronden en dimensies. Vorig jaar demonstreerden artiesten en activisten tevergeefs tegen de sloop van het Nationaal Theater uit 1939, op een steenworp afstand van de piramide. Dat was volgens de regering in dermate slechte staat dat het afgebroken moest worden.

“Dat er iets moet gebeuren, is duidelijk,” zegt architect Dorina Pllumbi, die promoveert aan de TU Delft op architectuur van de openbare ruimte, in een café in Tirana. “De piramide moet geen ruïne blijven. Maar wel ongepolijst.” Pllumbi was zeven toen het communistische regime viel, en behoort tot de eerste generatie die tegen de zijden opklom. “Wij hebben er zelf een nieuwe bestemming aan gegeven. We kennen de piramide op de meest intieme manier, met ons lichaam. Waarom moet ze dan toegankelijker worden, met trappen? De huidige en toekomstige jeugd komt er dan niet meer terug.”

‘Geen carte blanche’

Volgens haar was het beter geweest het bouwwerk op een andere manier toegankelijker te maken. Bijvoorbeeld als studiecentrum voor het tijdperk van het communisme, waartoe Albanië zich nog steeds moeizaam verhoudt. “Ik vind het paternalistisch dat buitenlandse architecten de bestemming veranderen, om Albanië vorm te geven. Zo help je de huidige machthebbers om het verleden wit te wassen. Gewone Albanezen hebben geen enkele inspraak.”

De kritiek is bekend bij architect Winy Maas, medeoprichter van MVRDV, die ook het nieuwe kunstdepot van museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam ontwierp. Maar volgens hem komt die van een minderheid. Hij ervaart juist veel steun en enthousiasme, meer zelfs dan in andere landen waar MVRDV actief is. “En het is niet zo dat wij hier carte blanche krijgen en zelf maar kunnen bepalen wat goed is,” zegt hij telefonisch. “Het parlement en de gemeenteraad zijn betrokken, dat zijn democratisch gekozen organen.”

De piramide doet straks recht aan het verleden, vindt hij, ‘het wordt een democratisch gebouw, waarbij de sporen van de geschiedenis zichtbaar blijven’. Dankzij het onderwijs blijft de nadruk liggen op de jeugd. “Maar de beklimming van de top wordt mogelijk voor iedereen.”

Meer over