PlusExclusief

Soldaten in Rusland worden keihard ontgroend – en dat heeft gevolgen op het slagveld

Een massagraf in Boetsja wordt onderzocht. Russische troepen hebben er op grote schaal gruwelijkheden begaan. Beeld AP
Een massagraf in Boetsja wordt onderzocht. Russische troepen hebben er op grote schaal gruwelijkheden begaan.Beeld AP

Het Russische leger kampt al jaren met extreem gewelddadige ontgroeningen. Hardnekkige rituelen die bijdragen aan een gebrekkige discipline en een laag moreel onder rekruten.

Jarron Kamphorst

Ramil Sjamsoetdinov had drie dagen niet geslapen voordat hij op 25 oktober 2019 acht van zijn medemilitairen in het Russische Gorni met een kalasjnikov om het leven bracht. Een paar weken later zei de destijds 20-jarige dienstplichtige militair tegen zijn vader dat hij geen andere uitweg zag. “Het spijt me papa, ik kon niet anders,” citeerde de vader zijn zoon tegenover Russische media. “Of ze zouden mij vermoorden of ik moest hen vermoorden.”

In de rechtbank, die hem uiteindelijk tot 24,5 jaar cel veroordeelde, verklaarde Sjamsoetdinov iets soortgelijks. Naar eigen zeggen hadden zijn meerderen op de militaire basis in Siberië vlak voor zijn daad gedreigd hem met zijn hoofd in een wc-pot te duwen en te verkrachten. “Daar waarschuwden ze me voor”, zei hij in de rechtszaal. “Als het die avond mijn beurt was, kon ik nergens heen, wat had ik moeten doen?”

Volgens critici was het dan ook geen zenuwinzinking die Sjamsoetdinov tot zijn daad bracht, zoals het ministerie van Defensie beweerde, maar was het de constante en langdurige vernedering als onderdeel van de ontgroeningen binnen het Russische leger die de jonge soldaat tot de achtvoudige moord bewoog. Zelf verklaarde Sjamsoetdinov dat zijn leven door de ontgroeningen inderdaad in ‘een hel’ veranderde tijdens zijn diensttijd.

Heerschappij van de grootvaders

De ontgroeningen bij de Russische strijdkrachten zijn al sinds de Sovjettijd berucht en liggen volgens experts ten grondslag aan een extreme geweldscultuur binnen het leger. De zogeheten dedovsjtsjina, Russisch voor ontgroening en letterlijk vertaald ‘heerschappij van de grootvaders’, is een even hardnekkig als bruut fenomeen binnen de strijdkrachten dat zich voornamelijk richt op rekruten die hun dienstplicht van één jaar volbrengen.

In de praktijk komen die rituele vernederingen neer op de onderdrukking van dienstplichtigen – nog altijd zo’n kwart van de in totaal één miljoen actieve soldaten – door onderofficieren door middel van marteling, seksuele intimidatie, beroving en fysiek geweld. Hoewel het ministerie van Defensie al geruime tijd geen officiële statistieken meer publiceert over de gevolgen van ontgroeningen binnen het leger, kwamen er volgens The New York Times in 2006 nog bijna driehonderd soldaten om bij de gewelddadige praktijken.

Die diepgewortelde geweldscultuur vormt slechts één verklaring voor de veronderstelde oorlogsmisdaden die het Russische leger begaat in Oekraïne, waar in stadjes als Boetsja de lijken in de straten lagen nadat Russische troepen zich er vorige week hadden teruggetrokken.

Onderdeel van Russische oorlogsstrategie

Of het nu dienstplichtigen zijn die met terreur van hun meerderen te maken hebben gehad of officieren die zelf gewend zijn bruut geweld toe te passen op hun eigen ondergeschikten, er is weinig reden aan te nemen dat die cultuur en het gebrek aan militaire discipline dat daarbij komt kijken op een slagveld plotseling aan de kant worden geschoven.

Sterker, geweld buiten de regels van het oorlogsrecht, lijkt onderdeel van de Russische oorlogsstrategie: ook in het verleden deinsde het leger er niet voor terug. Of het nu de oorlogen in Tsjetsjenië, Syrië of Oekraïne betreft, elke keer duiken er verhalen op over standrechtelijke executies, verkrachtingen, folteringen en andere mensenrechtenschendingen. Het bracht de secretaris-generaal van Amnesty International, Agnès Callamard, dit jaar tot de conclusie dat ‘de geschiedenis van Ruslands militaire interventies is bezoedeld met schaamteloze minachting van internationaal humanitair recht’.

Officieel hadden grootschalige hervormingen en de invoering van interne controles vanaf 2008 een einde moeten maken aan de cultuur van excessief geweld en vernedering binnen het leger. Maar dat is mislukt: het verhaal van Sjamsoetdinov staat niet op zichzelf.

‘Mam, geloof niet wat ze tegen je zeggen’

Zo pleegde de dienstplichtige Artjom Pachotin in april 2018 zelfmoord door zichzelf neer te schieten met zijn dienstwapen. Twee weken daarvoor was de rekruut betrapt op het roken van een sigaret op het toilet van zijn barak, waarop officieren het Russische woord voor ‘lul’ in zijn voorhoofd kerfden met een scheermes.

In zijn laatste sms-bericht schreef hij aan zijn moeder: “Mam, geloof niet wat ze tegen je zeggen. Ze pesten me hier. Ze putten me psychisch uit en ze persen me af. Ik zie niet hoe ik nog verder kan. Ik ben al zo moe. Het spijt me dat het allemaal zo moest eindigen.”

Het is een van de vele schandalen die door de jaren heen aan het licht kwamen. Veruit het bekendste voorbeeld is het verhaal van de 19-jarige Andrej Sitsjov die op oudejaarsavond 2005 werd mishandeld door zijn meerderen. De dronken sergeanten dwongen de dienstplichtige ruim drie uur achter elkaar te hurken op blote voeten terwijl ze hem sloegen. Een paar dagen nadien stelden artsen de diagnose dat Sitsjov meerdere botbreuken en een trauma aan zijn genitaliën had. Zijn benen waren afgestorven. Kort daarna werden zijn beide benen, genitaliën en een vinger geamputeerd.

Topje van de ijsberg

Hoewel het anekdotische voorbeelden zijn en officiële cijfers ontbreken, werden er volgens het Russische mediaplatform RBC in 2018 1100 mensen binnen het leger veroordeeld vanwege machtsmisbruik en kregen nog eens 372 militairen een straf opgelegd vanwege geweldspleging.

Cijfers die volgens het Comité van Soldatenmoeders, een ngo die zich verzet tegen misstanden binnen het leger, slechts het topje van de ijsberg vormen. Bij de organisatie zelf kwamen vorig jaar naar eigen zeggen nog rond de twintig meldingen per dag binnen in verband met intimidatie, afranselingen en andere vernederingen.

Meer over