PlusReportage

Smeltkroes Estland staat voor uitdaging: ‘Inwoners hebben gevoel dat ze een kant moeten kiezen’

Een derde van de inwoners van Estland heeft een Russische achtergrond. Wat doet dat nu met ze? En hoe wordt er tegen hen aangekeken? In Narva, waar zelfs 95 procent ‘Russisch’ is, ligt de burgemeester er wakker van.

Mark van Assen
Een vrouw protesteert tegen de oorlog in Oekraïne voor het Russische consulaat-generaal in Narva, Estland. Beeld AP
Een vrouw protesteert tegen de oorlog in Oekraïne voor het Russische consulaat-generaal in Narva, Estland.Beeld AP

Het is een vreemd gevoel. Dit is Estland, en daar is Rusland, zo’n 100 meter verderop, aan de andere kant van de rivier. Als je de brug over loopt (en een visum hebt), sta je zomaar in Ivangorod. Boven het enorme 15de-eeuwse fort hoog op de oever wappert het wit-blauw-rood van de Russische vlag, en een paar Russische vissers hebben een hengeltje uitgegooid in het koude water van de Narva.

Maar Rusland is ook hier, aan deze kant van de rivier. En hoe. Narva geldt als de meest Russische stad van de Europese Unie. Zo’n 95 procent van de lokale bevolking van bijna 60.000 mensen is Russischtalig. Dat betekent dat je hier eigenlijk alleen maar Russisch hoort op straat en in de winkels. En als je de tv aanzet dan zie je Russische sportprogramma’s, Russische spelshows en Russische soaps. Dit komt niet doordat Narva stiekem is ingenomen door Moskou (al zien sommige pessimisten die bui wel hangen), maar wel door wat er hier in het verleden allemaal is gebeurd.

Mikhail Komashko (33) kan er over meepraten. “En mijn verhaal is niet uitzonderlijk, hè. Het is het verhaal van zovelen hier.” Let op: zijn vader is geboren in de voormalige DDR, zijn moeder in Litouwen, zijn opa in Kazachstan, en er zijn vele wortels in Oekraïne, tot aan de tijd van Catharina de Grote aan toe. Zijn vader en moeder woonden eerst in Sint-Petersburg, daarna in Moskou, Kamtsjatka en Kazachstan en streken aan het eind van de jaren 70 neer in Narva. “Ik ben in mijn familie de eerste die geboren is in Estland.”

Russificatie

Zo’n odyssee als die van de Komashko’s was inderdaad niet ongewoon in de toenmalige Sovjet-Unie: je ging waar de Staat of de Partij wilde dat je ging. Waren er bijvoorbeeld ingenieurs of fabrieksarbeiders nodig voor de zware industrie van Estland, dan werden die uit de hele Unie daarheen gedirigeerd. ‘Nee’ zeggen was geen optie. Een ander belang van Moskou in die tijd: russificatie van de nieuwe republieken. Ook voor Estland had dat grote gevolgen.

“Vóór de Tweede Wereldoorlog woonden er bijna alleen maar Esten in Estland,” zegt Raivo Vetik, hoogleraar Vergelijkende politieke wetenschap aan de universiteit van Tallinn. “Nadat de communisten het land hadden ingelijfd, begonnen ze het te bevolken met Russen. Er waren twee grote golven, in 1940 en 1948.” Tegelijkertijd werden vele duizenden Esten gedeporteerd naar Siberië, om nooit meer terug te komen. De wonden daarvan zijn hier nog steeds niet geheeld.

Gescheiden leven

Die hele operatie veranderde het land totaal. In 1945 was liefst twee derde van de bevolking Russisch. In 1991, bij de val van de Sovjet-Unie, was dat teruggebracht tot iets meer dan een derde. Nu gaat het volgens Raiko Vetik nog om net iets minder dan een derde. De meesten van hen wonen in de hoofdstad Tallinn en het noordoosten, met Narva en ook Kohtla-Järve als uitschieters. Ze worden ‘etnische Russen’ genoemd, ‘Russisch sprekenden’ of gewoon ‘Russen’. Maar nooit Esten.

Mikhail Kamashko hanteert zijn eigen omschrijving: “Ik ben een Russischsprekende Est. Maar ik heb wel een accent, wat het soms lastig maakt.” En hij is nog wel van de jonge generatie, in zijn geval hoogopgeleid, die zich nadrukkelijk Europees voelt, geen verbinding heeft met het Rusland van Poetin en gewoon wil meedoen in de Estse maatschappij. De ouderen hebben het lastiger, zeker in een stad als Narva. Zij leven hun leven in een totaal andere wereld. Niet uit kwade wil, benadrukt Kamashko, maar gedwongen door de omstandigheden én door sluipende manipulatie door Rusland.

 Narva geldt als de meest Russische stad van de Europese Unie. Zo’n 95 procent van de lokale bevolking van bijna 60.000 mensen is Russischtalig.  Beeld Getty Images
Narva geldt als de meest Russische stad van de Europese Unie. Zo’n 95 procent van de lokale bevolking van bijna 60.000 mensen is Russischtalig.Beeld Getty Images

Het was decennialang niet eens de bedoeling dat beide bevolkingsgroepen zouden mixen. Het onderwijs was gescheiden, de politiek en het werk vaak ook. En iedereen vond dat prima. Toen de Sovjet-Unie viel, veranderde hier echter alles. Sommige ‘Russen’ verlieten Estland, omdat ze bang waren voor deportaties (die nooit kwamen). Velen bleven, maar moesten wel een taaltest afleggen om staatsburger te worden. Dat zette kwaad bloed, omdat het Ests niet de makkelijkste taal is.

Integratie

Toen Estland later bij de EU wilde, stelde Brussel als eis dat er werk gemaakt moest worden van de integratie van Russisch sprekenden. “Die verloopt redelijk, vooral bij de jongeren,” zeggen deskundigen als Raiko Vetik. De ouderen zijn een ander verhaal. Die spreken doorgaans geen Ests en zijn voor hun informatievoorziening en vertier aangewezen op de Russische tv.

Vladimir Poetin had al heel snel in de gaten hoe hij televisie kan gebruiken om het volk aan zich te binden en vervolgens te kneden. “Russen maken waanzinnig goeie tv,” zegt Kamashko, die in Narva werkt voor de Russischtalige publieke omroep van Estland (een voorziening die heel lang niet eens bestond). “Er is een grote markt en een nog grotere zak geld. Van ons hele budget kunnen zij maar één show maken. Dag in dag uit lifestyle, sport, films, nieuws. Als je dan als Estse Rus kunt kiezen tussen nogal saaie tv in een taal die je niet goed spreekt en begrijpt, of dat andere, tja. Je bent 50-plusser, komt thuis van je werk, hebt geen geld om naar het theater te gaan of een restaurant, dan is de Russische tv een prachtig alternatief.”

Sinds de oorlog in Oekraïne zijn alle Russische staatskanalen van de kabel gegooid. Maar de schade is natuurlijk al aangericht (en bovendien hebben mensen ontdekt dat je met een gewone antenne het signaal ook makkelijk kunt oppikken). Kamashko: “Vroeger had je 10 procent propaganda en de rest was vermaak. De laatste jaren was dat omgekeerd. Er zijn nu kanalen waarop 13 uur per dag gemanipuleerd nieuws te zien is.”

De oorlog heeft nog niet tot grote spanningen geleid in dit ingewikkelde Estland. Er wordt af en toe wat akeligs geroepen op sociale media, maar dat is het vooralsnog. In Narva speelt iets anders: hier komt vooral de tweespalt in de Russischtalige gemeenschap aan de oppervlakte. “Mensen hebben het gevoel dat ze een kant moeten kiezen,” zegt burgemeester Katri Raik. “Dat is echt heel fundamenteel. Sommigen vertellen me dat ze geen Rus meer willen zijn of dat zij zich Europees voelen. Anderen blijven geloven in de propaganda van Poetin en praten over de ‘Oekraïense fascisten’ en de ‘strijd voor het Moederland’.”

Uitschelden

Wat haar erg heeft geschokt de afgelopen dagen (‘En ik slaap hier heel slecht van’) is dat de Oekraïense vluchtelingen die ook Narva heeft opgenomen worden uitgescholden op straat of in de winkel. “Ik weet nog niet hoe wijdverbreid dit gedrag is, maar ik ben al in overleg met de politie. En met vertegenwoordigers van de Russische gemeenschap, op hun verzoek. Ik vind dit echt heel akelig. Misschien is het maar een kleine groep, maar ze maakt veel te veel lawaai. Hoe ik dit ga oplossen?”

Ze zucht. “Praten, praten en luisteren. Dat is nu het belangrijkste.”

Meer over