PlusExclusief

Schrijver Pieter Waterdrinker ontvluchtte Rusland: ‘Deze oorlog gaat nog aan zóveel generaties vreten’

Pieter Waterdrinker: 'Dat Poetin op deze schaal dood en verderf zou zaaien, dat had eerder niemand verwacht.' Beeld Marc Driessen
Pieter Waterdrinker: 'Dat Poetin op deze schaal dood en verderf zou zaaien, dat had eerder niemand verwacht.'Beeld Marc Driessen

Vlak na de Russische invasie vluchtte schrijver en ex-Ruslandcorrespondent Pieter Waterdrinker (1961) uit Sint-Petersburg. In Amsterdam blikt hij terug op de turbulente afgelopen weken, en vertelt hij over zijn nieuwe roman Biecht aan mijn vrouw.

Dries Muus

Pieter Waterdrinker en zijn vrouw Julia Klotchkova wisten het meteen: dit gaat helemaal fout. “We zaten op de bank in Sint-Petersburg, zagen die toespraak van Poetin bij zijn veiligheidsraad en we zeiden: dit is gewoon Stalin. We hebben nu met zo’n enorme krankzinnige te maken, die kan álles doen.”

Klotchkova is geboren en opgegroeid in de Sovjet-­Unie. “Dat was de grootste gevangenis op aarde,” zegt Waterdrinker. “Julia studeerde Duits in de zekerheid dat ze nooit naar Duitsland zou gaan. Zij heeft nog veel meer dan ik de angst dat de grenzen weer dichtgaan. Op de eerste dag van de invasie vluchtte ze het land uit. Met een van onze poezen ging ze naar Frankrijk, waar mijn broer een huis heeft. Ik kwam een paar dagen later met de andere poes. Verder hebben we alles achtergelaten, het wasgoed zit nog in de mand, en ik heb geen idee of we ons huis ooit nog terugzien, onze spullen, boeken, foto’s, ons leven.”

Enkele dagen na het gesprek komt het bericht dat Rusland op slot gaat voor inwoners van ‘niet-vriendschappelijke landen’, waaronder Nederland.

Broedermoord

“Deze oorlog is nog maar het begin. Dit is niet zoiets als de bezetting van de Krim en de oorlog in de Donbas in 2014: een korte, hevige strijd die blijft doorsudderen, waarna we onze levens van daarvóór weer oppakten. Dit is een cesuur.”

“Vanaf nu gaan we de wereld anders bekijken. In elk geval tot Poetin weg is, blijft het zo, en ook daarna gaat dit nog aan zó veel generaties vreten, deze broedermoord, de schofterigheid die over Europa is neergedaald, de verhouding tussen Rusland en de westerse wereld.”

“Ook hoe wij onszelf zien in het Westen is voorgoed veranderd. We dachten dat we ons eigen lot konden bepalen, maar dat Poetin dreigt met een kernwapen verandert alles. Je hoort mensen zeggen: daar hoeven wíj in West-Europa niet bang voor te zijn, als er al een atoombom wordt gelanceerd, zal die op zeg, Charkiv vallen. Maar Poetin kan ’m ook puur uit wraakzucht naar Parijs of Londen of Amsterdam sturen.”

“Je kunt het je niet voorstellen, maar ik sluit niks uit. Ik heb altijd gezegd dat na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie noch het communisme, noch het kapitalisme aan de macht was, maar het surrealisme – de gekte. Niet bevroedend dat het surrealisme zulke autocratische, fascistische trekken zou krijgen.”

Ook voor Ruslandkenners zoals u was dat een verrassing?

“De verschuiving van een autocratie naar een dictatuur was duidelijk, dat proces was al heel lang gaande. Maar dat Poetin op deze schaal dood en verderf zou zaaien, dat had eerder niemand verwacht. Ik woon in Sint-Petersburg, maar ik heb uitgebreid door de voormalige Sovjet-Unie gereisd. Marioepol, Odessa, Charkiv, Mykolajiv... Ik hoef mijn ogen maar te sluiten en ik zie het stratenplan. En alles daar is weggebombardeerd. Dresden, het is gewoon Dresden.”

“In het Westen heeft lang de stemming geheerst: we hebben de Tweede Wereldoorlog gehad, maar nu hebben we de VN, de EU, het vooruitgangsgeloof; we hadden Fukuyama en zijn einde van de geschiedenis, oorlog is iets van vroeger geworden. Ik heb in mijn eerdere boeken weleens gezegd: jongens, dat is voor veel mensen in het Westen misschien zo, maar in de rest van de wereld niet. En ook in Rusland niet. Daarom is het nu zo’n bijna filosofische schok.”

“In Nederland komt er inmiddels een generatie aan de macht waarvan ook de ouders geen herinnering meer hebben aan collectief leed. We dachten dat we dat achter ons hadden gelaten. Nu heeft de geschiedenis op de deur geklopt – en nog maar een van de consequenties die ik voorzie, is dat de dienstplicht weer wordt ingevoerd. Als mijn neefjes kinderen krijgen, moeten die misschien weer in dienst. Democratie en vrijheid zijn niet meer gratis. Dat is heel droevig.”

Hoe ziet u het verloop van de strijd?

“Oekraïne zal zich nooit volledig overgeven. Dat wordt een gigantische partizanenstrijd. Veel van mijn Oekraïense vrienden zagen dat ook al aankomen en zijn het land ontvlucht. Als ik de afgelopen weken niet met hen aan de lijn hing, of met vrienden in Rusland, werd ik wel gebeld door kranten en tv. Dat heb ik afgehouden. Ik was er te gedeprimeerd voor. Ik was misselijk van de stress en de zorgen, Julia ook.”

“Vlak na mijn aankomst in Frankrijk had ik opeens een knie als een meloen, ik kon een paar dagen niet lopen. Dat zal ook door de stress komen. Om niet helemaal gek te worden heb ik tegen mezelf gezegd: nu komt mijn boek uit, en ik moet door. Aan de ene kant denk ik: flikker maar op met die kutliteratuur, maar ik kan niet in mijn schulp kruipen. Ik moet verder.”

Biecht aan mijn vrouw, Waterdrinkers veertiende boek, verscheen vrijdag. Een lichtvoetige, komische roman, bescheiden van opzet, zeker vergeleken bij eerder werk. Tijdens een verblijf in een schrijversresidentie aan het Spui, midden in de pandemie, herbeleeft Waterdrinkers alter ego zijn verleden en probeert hij uit alle macht trouw te blijven aan zijn vrouw.

Autobiografie

Je kunt je trouwens afvragen in hoeverre je nog van een alter ego kunt spreken – de hoofdpersoon heet Pieter Waterdrinker, is schrijver en ex-Ruslandcorrespondent, zijn Russische vrouw heet Julia. Ze hebben geen kinderen. Wel katten.

“Het is puur autobiografie. Oké, negentig procent. Ik hou ervan als de lijn tussen persoon en schrijverij dun is. Het verzinnen, daar heb ik mijn bekomst van. Schema’s heb ik nooit gemaakt. Ook bij grotere boeken als De rat van Amsterdam en Poubelle heb ik alles achter elkaar opgeschreven.”

“Je hebt schrijvers zoals Thomas Rosenboom, die weten vooraf precies: als je dát doet in hoofdstuk 3, dan moet er dát gebeuren in hoofdstuk 34... Ik ben daar te dom voor. Dat zou ook helemaal fout gaan.”

Happy few

“Bij Biecht aan mijn vrouw had ik een toon in mijn hoofd, een hoofdpersoon die op mij leek, en daar begon ik mee. Vanaf de eerste zin schrijf je jezelf dan steeds vaster, die toon baart of genereert de handeling. In die schrijversresidentie op het Spui laat ik mijn hoofdpersoon letterlijk uitkijken over de stad, maar ook in figuurlijke zin over de afgelopen dertig jaar.”

“Toen ik hier kwam studeren was Amsterdam een vieze vervallen rotstad, waar niemand een huis wilde kopen. Het Bungehuis, waar ik Russisch studeerde, was een broeinest voor de linkse revolutie. Dat is nu het Soho House, een plek voor de happy few. Ik heb veel lol gehad met die scènes daar.”

Het plezier ervaart hij vooral tijdens het schrijfproces – na afloop nauwelijks. Een van de weinige momenten dat Waterdrinker stilvalt, is na de vraag of hij tevreden is over het boek.

“Tevreden... dat weet ik niet. Ik heb eigenlijk nooit tevreden teruggekeken op een boek. Zodra de drukproeven zijn gecorrigeerd, kijk ik het niet meer in. Nou ja, waar ik wel tevreden over ben is het personage van Jeva Harms, die toch wel de verleiding verzinnebeeldt. Ze is dertig, woont in Amsterdam, laat zich door een oude schoolvriend van mijn hoofdpersoon meenemen naar Parijs. Je zou zeggen: rijke, foute vent, typisch grensoverschrijdend gedrag – maar zij blijft de regie houden, zíj maakt de keuzes, maakt gebruik van Otto. Niks slachtofferrol of scheve machtsverhoudingen.”

“Ik ben blij dat Jeva uit de verf is gekomen, intuïtief. Ik bedenk vrijwel nooit wat. Ik zat zelf ook een tijdje in die schrijversresidentie, en ineens stond daar een dame voor me. Wat doe je er dan mee? Ja, daar moet je dan maar over gaan schrijven.”

Pieter Waterdrinker, Biecht aan mijn vrouw. Nijgh & Van Ditmar, €23,99, 288 blz.

Onmisbare boeken over Rusland en Oekraïne volgens Pieter Waterdrinker

- De Witte garde, Michail Boelgakov
Keeltoeschroevende verhalen over Kiev ten tijde van de burgeroorlog na de Russische revolutie van 1917, met Witten, Roden, Oekraïense nationalisten en Duitse soldaten als protagonisten. Ontkracht de mythe dat Oekraïne geen eigen land is.

- De Rode ruiterij, Isaak Babel
Een must-read over de amper te bevatten kloof tussen de Russische gruweldaden en de geestelijke verfijning en cultuur. Zelden werd de menselijke wreedheid zo geniaal terloops beschreven als door Babel.

- Oorlog met Rusland, Michel Krielaars
In amper honderd bladzijden weet Krielaars de aanloop, de oorzaken en de achtergronden van de huidige oorlog in Oekraïne glashelder weer te geven.

- Oorlog en vrede, Lev Tolstoj
Dit boek moet iedereen in zijn of haar leven drie keer lezen. Als twintiger, als veertiger, als zestiger. Telkens lees je een compleet ander boek.

Meer over