PlusAchtergrond

Progressief Amerika maakt zich grote zorgen: nu abortus, straks homorechten en anticonceptie?

Conservatieven streefden er al decennia naar: het abortusrecht in de VS van tafel krijgen. Nu het lijkt te lukken, willen ze nog een stap verder gaan. Democraten vrezen dat ook anticonceptie en homorechten agendapunten worden.

Karlijn van Houwelingen
Politie in Washington DC verwijdert een spandoek van proabortusactivisten van een hek bij het Hooggerechtshof.  Beeld Anna Moneymaker/Getty Images
Politie in Washington DC verwijdert een spandoek van proabortusactivisten van een hek bij het Hooggerechtshof.Beeld Anna Moneymaker/Getty Images

Amerikaanse staten kunnen binnenkort lokaal abortus weer verbieden, suggereert een uitgelekte kladuitspraak van het Hooggerechtshof. En daar blijft het niet bij, vrezen sommige rechtsgeleerden. “Ik beschouw dit als een soort sloopdag, het begin van het neerhalen van belangrijke fundamentele rechten,” zegt Margaret Johnson, rechtenprofessor aan de Universiteit van Baltimore, die zich veel bezighoudt met genderkwesties.

Diverse prominenten uit de Democratische Partij, onder wie president Biden, slaan alarm. Als het uitgelekte oordeel officieel wordt, zegt Biden, staat onder meer het recht om in het hele land te trouwen met een partner van hetzelfde geslacht, onder druk.

Ben Shapiro, een invloedrijke conservatieve commentator, sprak hardop uit dat hij vindt dat het Hooggerechtshof daar ook op terug moet komen. Shapiro zei er overigens ook bij dat hij niet denkt dat dit gaat gebeuren. Maar sommige experts vrezen dat de logica in de gelekte documenten over abortus ook toegepast kan worden op andere rechten en vrijheden.

Geen grondwettelijk recht

In 1973 oordeelde het toenmalige Hooggerechtshof dat de Amerikaanse grondwet vrijheid van onnodige overheidsbemoeienis garandeert, en dat die interpretatie ook geldt bij ongewenste zwangerschap. De huidige conservatieve rechters interpreteren de grondwet echter letterlijk zoals hij in 1787 is geschreven, zonder veel ruimte om de woorden te vertalen naar de huidige tijd.

Het uitgelekte concept stelt dat de grondwet abortus niet noemt, dat er ook geen diepgewortelde traditie bestaat, en dat er dus geen sprake is van een grondwettelijk recht. Wie vindt dat abortus een recht moet zijn, moet het Congres vragen een specifieke wet te maken.

Er zijn wel meer dingen die de schrijvers van de Amerikaanse grondwet niet letterlijk voorzagen in 1787, toen vrouwen niet mochten stemmen en slavernij legaal was. Het recht om vrij te kiezen voor geboortebeperking of een trouwpartner van hetzelfde geslacht staat dan ook niet benoemd in de grondwet. Het geldt wel voor elke Amerikaan, omdat het Hooggerechtshof het heeft erkend op basis van datzelfde recht op vrijheid van overheidsbemoeienis – privacy dus – dat het uit de grondwet afleidde.

Als privacy geen geldige basis meer zou zijn, kunnen ook het huwelijk tussen mensen van hetzelfde geslacht en toegang tot anticonceptie doelwit worden, vrezen progressieve Amerikanen – onder wie ook een rechter in het Hooggerechtshof, Sonia Sotomayor. Tijdens een recente zitting over abortus zei zij over het opengestelde huwelijk, maar ook over religieus thuisonderwijs: “Ik vrees dat die dingen ook niet in de grondwet staan geschreven.”

Diepe politieke kloof

De afgelopen jaren is de hoogste Amerikaanse rechtbank steeds meer beïnvloed door de diepe politieke kloof tussen conservatieve en progressieve Amerikanen. Zij vechten al jaren een culturele oorlog uit die vaak gaat over seksuele moraal en man-vrouwverhoudingen.

Conservatieven in de Republikeinse Partij zijn daarbij sinds de jaren tachtig expliciet op zoek gegaan naar manieren om zoveel mogelijk rechters te benoemen die niet achter de proabortusuitspraak uit 1973 staan, Roe v. Wade genaamd. Donald Trump beloofde dat ook. Door overlijdens kon hij drie nieuwe rechters kiezen. Hij riep de hulp in van een groep conservatieve antiabortusjuristen om hen te selecteren.

Een meerderheid van de Amerikaanse bevolking vindt dat een ongewenste zwangerschap beëindigen in de meeste gevallen legaal moet zijn, blijkt uit peilingen. Maar dankzij het kiessysteem van de VS kan de conservatieve minderheid buitengewoon veel invloed uitoefenen. Trump, de man die de antiabortusrechters benoemde, werd bijvoorbeeld gekozen met een minderheid van de stemmen.

Conservatieve plattelandsgebieden

In de Senaat, die de benoemingen moet goedkeuren, hebben overwegend conservatieve plattelandsgebieden onevenredig veel invloed. De 52 Republikeinse senatoren die de benoemingen aanvaardden, vertegenwoordigen samen aanzienlijk mínder Amerikanen dan de 48 senatoren die tegen stemden. Bovendien hield de Republikeinse partijleider Mitch McConnell in 2016 een rechtersbenoeming van toenmalig president Obama tegen, zodat zijn partij na de verkiezingen iemand van de eigen politieke kleur kon kiezen.

Dat door conservatieven gedomineerde hof lijkt nu van plan het land te splijten met de aankomende abortusbeslissing. In Louisiana is meteen een wet opgesteld die ‘de ongeborene’ zal beschermen ‘vanaf bevruchting’ – op straffe van een moordaanklacht. Dat kan betekenen dat ook de morning-afterpil en het spiraaltje verboden worden, waarschuwen experts.

Sommige staten, zoals New York, Californië en andere kustgebieden, zullen keuzevrijheid houden en maken abortuszorg juist makkelijker toegankelijk. Maar dat zijn dure staten, en lang niet iedereen kan een reis daarnaartoe betalen. Steunfondsen zamelen geld in om vrouwen te helpen zorg ver weg te bekostigen. Ook de regering-Biden bekijkt of het daarvoor geld kan vrijmaken.

Verbod in het hele land

De antiabortusbeweging wil daar een stokje voor steken. In Missouri ligt al een wetsvoorstel om hulp aan een vrouw die reist voor abortus te bestraffen. Californië werkt aan een wet die inwoners beschermt tegen zulke strafmaatregelen uit andere delen van het land.

De verdeeldheid in de Amerikaanse samenleving wordt zo nog een tikje scherper – staten proberen burgers tegen elkaars abortuswetten te beschermen en zullen daarover vermoedelijk rechtszaken gaan uitvechten.

Antiabortusgroepen hebben zo hun eigen oplossing voor verdeeldheid die ontstaat als het Hooggerechtshof inderdaad verklaart dat abortus niet langer een recht is: zij willen een verbod in het hele land, zodra Republikeinen genoeg zetels in het Congres veroveren. Republikeinse senatoren zijn al bezig met een wetsvoorstel dat abortus overal zou uitbannen na zes weken, voordat veel vrouwen weten dat ze zwanger zijn.

Een prominente activist, Marjorie Dannenfelser, zou volgens The Washington Post al met potentiële Republikeinse presidentskandidaten gesproken hebben. Ze zegt zelf dat de meesten welwillend staan tegenover een pleidooi voor een nationaal abortusverbod in de verkiezingscampagne van 2024.

Meer over