PlusNieuws

Polen stevent af op juridische polexit

Pools recht staat bóven Europees recht. Althans, dat is wat het Poolse Constitutionele Hof heeft geoordeeld. Zo zet de EU-lidstaat de deur open voor een juridische ‘polexit’.

Ondanks ­de strijd die de Poolse regering voert met Brussel, wil 80 procent van de Polen in de EU blijven. Beeld AFP
Ondanks ­de strijd die de Poolse regering voert met Brussel, wil 80 procent van de Polen in de EU blijven.Beeld AFP

Het is hét fundament van de Europese Unie, het gegeven dat Europees recht altijd voor nationaal recht gaat. Dat is volgens Brussel noodzakelijk om bijvoorbeeld een gelijk speelveld te kunnen garanderen op de Europese markt, maar ook voor het uitrollen van milieumaatregelen en het waarborgen van de onafhankelijke rechtspraak in EU-lidstaten. Als een lidstaat zich daaraan onttrekt, stapt het in feite buiten de Europese rechtsorde.

Het is precies wat de uitspraak van het Poolse Constitutionele Hof in werking stelt. Het hoogste rechterlijke orgaan van het land oordeelde dat sommige Europese wetten in strijd zijn met de Poolse grondwet. Oftewel: Polen hoeft zich niet aan alle EU-regels te houden.

Vanuit Brussel is niet voor niets ‘met grote bezorgheid’ gereageerd. In eerste reactie liet Eurocommissaris voor justitie Didier Reynders weten dat Brussel ‘alle middelen zal gebruiken om ervoor te zorgen dat Polen het EU-verdrag respecteert’. Hij kondigde ‘snelle en ferme actie’ aan. “Dit gaat om de kern van de EU.”

Geldkraan gaat dicht

De actie waarop Warschau moet rekenen, zal waarschijnlijk neerkomen op het dichtdraaien van de geldkraan vanuit Brussel. De EU had sowieso al de 23 miljard euro waarop Polen recht heeft via het coronaherstelfonds bevroren. Aan die gelden is als voorwaarde verbonden dat EU-lidstaten de eisen voor de rechtstaat moeten naleven. Die eis is er juist om lidstaten als Polen – dat volgens de EU al jaren de onafhankelijke rechtspraak aan het afbreken is – terug in het gareel te dwingen.

De gevolgen van de rechterlijke uitspraak, die geen precedent kent in de EU, kunnen echter verstrekkender zijn. Als de Poolse regering de uitspraak van het Consitutioneel Hof – dat wordt gezien als een verlengstuk van de ultranationalistische PiS-regering – bekrachtigt, stevent het land volgens waarnemers met zevenmijlslaarzen af op een juridische ‘polexit’. Het EU-lid mag dan niet voornemens zijn formeel de EU te verlaten – als het zich niet houdt aan de Europese rechtstaat, wordt de positie van Polen binnen de EU juridisch onhoudbaar.

In de wandelgangen van de Europese instituen wordt de uitspraak ook als een potentieel groter gevaar voor de EU gezien dan de brexit. Polen is niet het enige EU-lid dat met Brussel overhoop ligt over de fundamentele waarden van de EU. Ook Hongarije en Tsjechië botsen geregeld met Brussel over deze kwesties. De vrees is dat als één EU-lidstaat besluit zich niets meer aan te trekken van Europees recht, dat de andere leden weleens zou kunnen inspireren.

Op glad ijs in eigen land

Zover is het nog niet, en de PiS-partij begeeft zich ook in eigen land op glad ijs. De regering van premier Mateusz Morawiecki mag de strijd met Brussel over de soevereiniteit van Polen hoog in het vaandel hebben staan, de meeste Polen willen het EU-lidmaatschap echter niet verliezen. In een recente enquete zei 80 procent van de Polen in de EU te willen blijven. Koren op de molen van de oppositie. “Deze regering leidt Polen de EU uit,” zei oppositieparlementariër Krzysztof Brejza direct na het vonnis.

Tsjechië
In Tsjechië, nog een hoofdpijndossier in Brussel, wordt vandaag en morgen gestemd. Peilingen wijzen uit dat premier Andrej Babis nog vier jaar mag doorregeren, ondanks dat zijn ANO-partij er in de lente door het gebrekkige optreden tegen de pandemie slecht voorstond. Ook het feit dat de naam van Babis prijkt in de maandag verschenen Pandora Papers, waaruit onder meer blijkt dat wereldleiders gebruikmaken van belastingparadijzen, lijkt zijn aanhang niet te deren. Men ziet hem nog steeds als man van het volk. Dat Babis eigenaar is van de grootste krant van het land, draagt er vast aan bij.

Meer over