PlusAchtergrond

Polen: een land waar niemand elkaar nog vertrouwt

Betogers tonen op het centrale plein van Krakow hun solidariteit met de vluchtelingen die klemzitten tussen de grenzen van Belarus en Polen. Beeld Getty Images
Betogers tonen op het centrale plein van Krakow hun solidariteit met de vluchtelingen die klemzitten tussen de grenzen van Belarus en Polen.Beeld Getty Images

Wat is er toch aan de hand in Polen? Het land heeft met iedereen ruzie: over rechters, lhbti, normen en waarden, geld, de Europese Unie. Maar ook onderling zijn de Polen het nergens over eens. Een verslag uit een verscheurd land.

Mark van Assen

Het is een verhaal dat veel zegt over de Poolse ziel. Mensen in de grensstreek zetten groene lantaarns voor hun raam. Kom maar binnen, zeggen ze tegen de migranten uit Afghanistan, Syrië of Irak die naar de grens zijn gestuurd door de regering van Belarus. Kom maar binnen, dan krijg je wat te eten of te drinken. ‘We gaan jullie niet verstoppen of helpen met de doorreis,’ staat op de Facebookpagina van de actie. ‘Maar we helpen jullie te overleven, uit solidariteit.’

Er gaat ook een ander verhaal rond. Over mensen met dezelfde lantaarns, maar met andere bedoelingen. Die zouden vluchtelingen proberen te lokken, om ze vervolgens aan te geven. En er klinken verontrustende geluiden over de manier waarop de Poolse politie omgaat met de migranten. Er zou een tiental doden zijn gevallen, al dan niet veroorzaakt door ‘pushbacks’, waarbij vluchtelingen met geweld terug over de grens worden gejaagd. Dat mag niet volgens internationale wetgeving, maar het Poolse parlement heeft het toch goedgekeurd.

Niet te controleren

Of de cijfers kloppen? Niemand kan het controleren, want niemand mag het grensgebied tussen Polen en Belarus in. De enige beelden die naar buiten komen, zijn van staatsomroep TVP. Maar die is, zo weet een deel van de Polen, niet te vertrouwen. Dus de beelden die we zien, van gemaskerde vluchtelingen die met stenen en halve boomstammen gooien naar jonge soldaten, wat moeten we daarmee?

“Helemaal niks,” zegt Adrian Kaminski, een jonge IT’er uit de zuidelijke industriestad Katowice. “We weten dat het propaganda is. Althans, de helft van het land weet dat. De andere helft gelooft alles wat de regering zegt. Mensen als mijn oma. Die denkt echt dat we worden belaagd door hordes uit het Midden-Oosten. Of dat homo’s een bedreiging vormen voor het gezin. Of dat de Europese Unie hier de macht wil overnemen.”

Het is wat je telkens hoort als je met Polen praat over de politieke stormen die al een tijdje over het land razen. De een is voor, de ander is tegen. “Er is een Polen A en een Polen B,” luidt inmiddels een gezegde. De grens tussen beide begint aan de noordkust bij Gdansk, loopt schuin naar beneden naar het oosten, en gaat dan via Warschau en Krakow richting Slowakije.

Groot verschil

Het westelijke Polen A geldt als liberaal en progressief, het oostelijke Polen B staat voor het conservatieve platteland. Polen A stemt op de oppositie (het Burgerlijk Platform van voormalig premier Donald Tusk), Polen B gaat voor de huidige regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS). In Polen A wonen mensen met de blik naar het Westen, in Polen B kijken de vooral oudere inwoners graag naar hoe het vroeger was.

Toch zitten sommige mensen er ook tussenin, zoals Dariusz Przybyla, een ambtenaar uit Katowice. “Ik vertrouw de oppositie ook niet, en probeer het midden te zoeken. Daar zal de waarheid wel ergens liggen.” Hij is al een tijdje gestopt met het voeren van politieke discussies, iets wat hij vroeger graag deed. “Toen konden we nog lachen om elkaar en om die gekke politici. Nu zijn de standpunten zo verhard dat je gegarandeerd binnen een paar minuten ruzie hebt.”

Hoge toon

Wie deze dagen luistert naar de retoriek van de regering snapt een beetje wat Przybyla bedoelt. Premier Mateusz Morawiecki zegt op hoge toon dat Polen zich niet laat ‘chanteren’ door een bemoeizuchtige Europese Unie. Hoezo bepaalt Brussel hoe wij ons rechtssysteem inrichten?

Vooral premier Mark Rutte, die een harde lijn tegen Polen voorstaat (kort door de bocht: luisteren, of je kunt fluiten naar 36 miljard euro Europese steun), moet het ontgelden. Gaat deze man ons nou vertellen hoe wij ons moeten gedragen? “Nederland staat bekend als belasting- én drugsparadijs, dus hij is de laatste persoon die ons moet kapittelen over ons rechtssysteem,” concludeert staatszender TVP.

Als premier Morawiecki de Europese Commissie waarschuwt dat die een Derde Wereldoorlog riskeert als ze de geldkraan naar Polen dichtdraait, krijgt hij luid applaus van Polen B. Polen A slaat de ogen ten hemel: waarom blijft de regering volharden in het uitkleden van de onafhankelijke rechterlijke macht? Ze weet toch dat Brussel dit nooit gaat pikken? ‘Polexit’ is in beide kampen geen woord meer dat als grapje wordt gebruikt.

Bartosz Macias (21) gruwelt bij die gedachte. “Het zou echt een ramp zijn als Polen uit de Europese Unie vertrekt,” zegt de student toerisme uit Krakow. “Je moet eens om je heen kijken hier, in de steden en de dorpen. Overal hangen borden dat er iets is aangelegd of gebouwd met steun van de EU.”

Macias komt oorspronkelijk uit Wadowice, een conservatief stadje in het zuiden van Polen dat vooral bekend is als geboorteplaats van paus Johannes Paulus II. “Wadowice wordt bestuurd door de PiS, mijn ouders stemmen op de PiS en ja, ik heb bij de laatste verkiezingen ook op de PiS gestemd. Waarom? Nou, heel simpel: ze hebben gezorgd voor een hoger minimumloon.”

De Poolse grenswacht is massaal uitgerukt.  Beeld via REUTERS
De Poolse grenswacht is massaal uitgerukt.Beeld via REUTERS

Nepnieuws

Maar de volgende keer gaat zijn stem niet naar de PiS. De partij heeft het land verdeeld, zegt hij: “Polen is Amerika geworden. Er is nepnieuws, corruptie en vriendjespolitiek. We worden tegen elkaar uitgespeeld.”

Piotr Wroblewski (62), fervent aanhanger van de PiS, ziet het anders. Hij was jarenlang gemeenteraadslid voor de partij in Chorzow, een stad in de zuidelijke provincie Silezië. “De kritiek op de PiS is onterecht. Wat willen jullie nou? Het is de partij van de gemiddelde burger. Ze heeft gezorgd voor hogere pensioenen, hogere kinderbijslag en hogere minimumlonen. En wat is er mis met normen en waarden, het gezin, het geloof en respect voor de geschiedenis?”

Adrian, de IT’er uit Katowice, schampert als hij dit soort argumenten hoort. Normen en waarden? Het gezin? “Denk je echt dat het de PiS iets kan schelen? Dit gaat om macht. Zij doen alles wat ze kunnen om die te behouden. Al het lawaai dat ze maken, is alleen maar afleiding.”

De PiS trekt aan de touwtjes via bestuursposten en commissariaten bij banken, energiebedrijven, oliemaatschappijen, en bijvoorbeeld ook de PZU. Dat is niet alleen de grootste verzekeraar van Polen, maar ook een van de belangrijkste financiële instellingen van het land.

“Dit is waarom ze bij de PiS denken dat ze alles kunnen maken,” zegt niet alleen Adrian, maar ook veel andere mensen die deze krant heeft gesproken. “Dit is waarom ze na elke beschuldiging de schouders ophalen. Ze weten dat niemand ze wat kan maken.” Europa, abortus of homorechten zou de partij niet werkelijk interesseren, zeggen Adrian en consorten. Het zijn middelen om de conservatieve kiezer aan hen te binden.

Onmenselijke acties

Dit wil niet zeggen dat er niks verschuift in het land. Zo is er de open brief van Het Congres van Katholieke Vrouwen en Mannen aan premier Morawiecki. ‘Wij verzetten ons tegen het onmenselijke gedrag van onze staatsdiensten tegen mensen die de afgelopen maanden via Belarus naar Polen zijn gereisd,’ schrijft de groep. ‘We beseffen dat de grens bewaakt moet worden, en we veroordelen het criminele beleid van president Loekasjenko, maar we protesteren tegen de onmenselijke acties tegen vluchtelingen.’

Een van de initiatiefnemers is Fryderyk Zoll, een vooraanstaand jurist uit Krakow. Vergis je niet, zegt hij: het is in het huidige Polen niet gebruikelijk dat gelovigen openlijk kritiek uiten op de regering. Sterker: de banden tussen de katholieke kerk en de PiS zijn hecht. In ruil voor geld prediken geestelijken het woord van de partij.

“Wat er nu aan de grens gebeurt, stuit heel veel katholieken tegen de borst,” zegt Zoll. “Zelfs de bisschop van Bialystok (een van de oostelijke aartsbisdommen, red.) heeft zijn parochianen opgeroepen om de vluchtelingen te helpen. Dat is ongehoord. Dit zou cruciaal kunnen worden voor de toekomst van Polen. Als de PiS de steun van de kerk verliest, gaat ze ook de verkiezingen verliezen.”

Afleiding voor de regering

Groepjes migranten kenden ze al, de Poolse grenswachten. Maar deze week meldden zich plots drieduizend mensen aan de grens. Het Belarussische regime had ze die richting opgestuurd, vermoedelijk met steun van bondgenoot Rusland. Hun doel: de Europese Unie onder druk zetten.

De situatie aan de grens is nijpend. Migranten zitten vast in een onherbergzaam gebied, waar het kwik ’s nachts daalt tot onder het vriespunt. En toch zal de Poolse regering de handen stiekem dichtknijpen: de crisis aan de grens vormt een welkome afleiding van andere problemen.

Want die problemen zijn er zat. De conservatieve regering ligt continu overhoop met de EU, onder meer over steungelden en de Poolse rechtspraak. In eigen land is er bijvoorbeeld discussie over de strenge abortuswetgeving. Vorig weekend nog gingen duizenden Polen de straat op.

De regering probeert de bevolking te verenigen door een gemeenschappelijke vijand aan te wijzen: Belarus en Rusland, maar ook de migrant. Premier Morawiecki gooide er op Facebook wat oorlogsretoriek tegenaan,. En hij verwees naar de geschiedenis.Een zege op de Sovjets in 1920 maakte dat Polen onafhankelijk bleef. Nu komt de vijand opnieuw uit het oosten.
Sam de Graaff