PlusExclusief

Oostenrijkse zakenelite knuffelde lang met Poetin, maar moet nu op de blaren zitten

De Oostenrijkse bondskanselier Karl Nehammer is maandag de eerste EU-leider in Moskou sinds de oorlog in Oekraïne begon. Dat is logisch: het neutrale Oostenrijk heeft al jaren een aparte relatie met Rusland.

Roos van Hennekeler
De Oostenrijkse bondskanselier Karl Nehammer na zijn gesprek met de Russische president Vladimir Poetin. Beeld ANP / EPA
De Oostenrijkse bondskanselier Karl Nehammer na zijn gesprek met de Russische president Vladimir Poetin.Beeld ANP / EPA

Erg hooggespannen waren de verwachtingen rond het bezoek van Karl Nehammer aan Moskou niet, en als we de Oostenrijke bondskanselier mogen geloven verliep een en ander inderdaad nogal moeizaam: “Het gesprek met president Poetin was erg direct, open en moeilijk,” luidde zijn samenvatting na afloop.

Nehammer was naar Rusland getogen om een dialoog tussen Rusland en Oekraïne te faciliteren, en ook om Poetin aan te spreken op oorlogsmisdaden in Boetsja. Dat juist hij als eerste EU-leider naar Moskou afreisde sinds het begin van de oorlog – zaterdag was hij al in Oekraïne – hoeft geen verbazing te wekken.

Zakelijke elite

Neutraal Oostenrijk houdt er al lang een wat bijzondere, zelfs vriendschappelijke relatie met Rusland op na, waar in de rest van Europa soms argwanend naar wordt gekeken. “Zo was Oostenrijk in 2014 het eerste Westerse land dat Poetin weer ontving na de annexatie van de Krim,” zegt de Oostenrijkse politicoloog Reinhard Heinisch. Samen met zakenman Alexei Miller van de Russische energiereus Gazprom bezocht Poetin destijds de Kamer van Koophandel in Wenen. Heinisch: “Hij werd er amicaal ontvangen door de Oostenrijkse zakelijke elite.”

Dat bezoek – en die vriendschappelijke sfeer – leken illustratief voor de hechte economische banden die de twee landen in de decennia na de val van het IJzeren Gordijn met elkaar zijn aangegaan: zo’n 80 procent van de gasimport in Oostenrijk komt nu uit Rusland; dat is nog flink meer dan in Duitsland.

En via belangen en investeringen is de Oostenrijkse economie verder verweven geraakt met Rusland: Raiffeisen, de op een na grootste bank in Oostenrijk, staat bijvoorbeeld bovenaan de lijst Europese banken die het allerzwaarst zijn getroffen door de oorlog en de sancties jegens Rusland.

“Er is dus een zakelijke elite in Oostenrijk die zich nu gigantisch zorgen maakt over deze situatie”, zegt Heinisch. “Dat is overigens dezelfde elite die al jaren toenadering zoekt tot Poetin – en lang deed alsof het hier helemaal niet ging om een autocratische leider die mensen vermoordt. Zelfs afgelopen herfst waren er nog plannen om Poetin uit te nodigen voor een festival in Salzburg.”

Extreemrechts

Ook extreemrechts in Oostenrijk onderhield een periode lang een goede relatie met het Kremlin. De voormalige leider van de FPÖ, de extreemrechtse derde politieke partij van het land, reisde in 2016 af naar Moskou om daar een officiële samenwerkingsdeal voor vijf jaar met Poetins partij Verenigd Rusland te ondertekenen. Maar de nieuwe leider van de FPÖ lijkt wat minder warm te lopen voor Poetin – de deal werd in 2021 niet hernieuwd.

“Hun officiële positie is nu dat ze de oorlog veroordelen maar dat Oostenrijk zijn status als neutraal land wel moet blijven beschermen,” zegt Bernhard Weidinger, een politicoloog die de relaties tussen de FPÖ en Rusland onderzocht. “Je ziet nu wel ineens Russische vlaggen tijdens anticoronaprotesten, die nog altijd door extreemrechts worden georganiseerd. Maar dat zijn individuen in de marge.”

Tussen die zakelijke elite met belangen in Rusland en dat handjevol Poetinknuffelaars in de extreemrechtse marge bevindt zich een bevolking die inmiddels net zo anti-Rusland is als de rest van Europa, aldus Heinisch. “De Oostenrijkers stonden voor de oorlog iets positiever tegenover Rusland dan de rest van Europa, maar die sfeer is in afgelopen weken heel sterk omgeslagen.”

Wel blijft het land sterk gehecht aan zijn identiteit als neutraal land: een brug tussen Oost en West. Na de Tweede Wereldoorlog werd Oostenrijk in 1945 officieel tot zelfstandige staat uitgeroepen, maar het land zou nog tot tien jaar lang bezet blijven door de verschillende grote mogendheden – waaronder de Sovjet-Unie. Pas in 1955 trokken de laatste Sovjet-troepen zich terug uit het Alpenland.

Koude Oorlog

Tijdens de Koude Oorlog fungeerde Oostenrijk als onafhankelijk, militair ongebonden land en als een soort schakel tussen de beide kanten van het IJzeren Gordijn: na de opstanden in Hongarije in 1956 en in Praag in 1968 ontsnapten honderdduizenden vluchtelingen via Oostenrijk naar het Westen.

Het land is nog altijd geen lid van de Navo en kiest tijdens oorlogen officieel geen partij, net als bijvoorbeeld Finland. De neutrale status is de reden dat veel internationale organisaties hun hoofdkwartier in Wenen hebben, zoals de Verenigde Naties en het Internationaal Atoomagentschap.

“Maar in Oostenrijk is die neutraliteit ook cultureel: een kwestie van identiteit,” zegt Heinisch. “Het idee dat het altijd beter is om over dingen te praten en dat wij daar als land bij kunnen helpen is heel populair. Dat is enerzijds iets moois – maar tegelijkertijd zijn we in Oostenrijk nooit echt goed geweest in geopolitiek, en kun je je als bruggenbouwer ook makkelijk laten gebruiken als useful idiot door mensen met nét meer strategisch inzicht.”

Meer over