PlusOverzicht

Ook andere Europese landen worstelen met de opvang van vluchtelingen

Asielzoekers staan te wachten in Brussel. In België is al lange tijd sprake van een tekort aan opvangplekken. Beeld BELGA
Asielzoekers staan te wachten in Brussel. In België is al lange tijd sprake van een tekort aan opvangplekken.Beeld BELGA

In Ter Apel slapen mensen noodgedwongen buiten, statushouders wachten maanden op een woning: Nederland worstelt met de opvang van migranten. Maar hoe gaat het in andere Europese landen? Een rondgang.

Mark van AssenFrank RenoutThijs Kettenis en Edwin Winkels

België: de ene na de andere rechtszaak

In België is al maanden sprake van een tekort aan opvangplekken. Het aantal bedden is dit jaar weliswaar opgetrokken naar 30.000, maar ook dat blijkt niet genoeg. Elke nacht slapen er vluchtelingen op straat. Dat zijn mensen die een aanvraag hebben ingediend, maar ook mensen van wie de aanvraag al is goedgekeurd.

De Franstalige rechtbank in Brussel heeft dit jaar al meer dan duizend asielzoekers zien verschijnen die een plek in de opvang willen afdwingen. De overheid is al honderden keren terechtgewezen – het bedrag aan dwangsommen loopt snel op. De wanhopige rechtbankvoorzitter verwacht dat er aan het eind van het jaar 2400 zaken zullen lopen. Het justitieel apparaat kan dat niet aan, zegt hij.

Veelal zijn het alleenstaande mannen die een zaak aanspannen. België hanteert namelijk een omstreden wachtlijst, ingevoerd door voormalig staatssecretaris van Asiel en Migratie Sammy Mahdi (hij heeft inmiddels ontslag genomen om partijvoorzitter van de christendemocraten te worden). Zijn uitgangspunt was dat kwetsbare mensen altijd voorrang hebben. Alleenstaande mannen komen pas aan de beurt als er plaats is – wat dus vaak niet het geval is. Mensen die al elders asiel hebben aangevraagd, staan helemaal achteraan in de rij. Deskundigen betwijfelen of zo’n wachtlijst wel legaal is: mensen met een status hebben immers recht op opvang.

Intussen wordt er in België naarstig gezocht naar meer opvangplekken. Het leger stelt bijvoorbeeld ruimte beschikbaar in kazernes. Vaak liggen gemeentes of omwonenden echter dwars. De Brusselse gemeente Molenbeek sloot onlangs een locatie omdat die speciaal bedoeld was voor Oekraïense vluchtelingen. Hun aantal neemt af, en Molenbeek wil daar geen andere vluchtelingen opvangen. Volgens de burgemeester doet Molenbeek al genoeg.
Mark van Assen

Duitsland: vooral in Berlijn grote problemen

Van alle Europese landen ontvangt Duitsland de meeste vluchtelingen en asielzoekers. Volgens de laatste cijfers (uit 2021) waren dat er respectievelijk 1.255.694 en 190.545 – dat was dus nog voordat de oorlog in Oekraïne uitbrak. In de periode tussen eind februari en 16 juli van dit jaar registreerden zich ook nog eens 909.740 Oekraïense vluchtelingen.

Om al die mensen zo eerlijk mogelijk te verdelen over de zestien deelstaten, is de ‘Königsteinerverdeelsleutel’ bedacht: het aantal vluchtelingen en asielzoekers dat iedere deelstaat opneemt is gekoppeld aan het aantal inwoners. Lang werkte dat systeem relatief goed, maar door de komst van het grote aantal Oekraïners ging het sein in veel deelstaten alsnog op rood.

De hoofdstad Berlijn – tevens een deelstaat – houdt de deur open, maar komt daardoor nu in de problemen. Zo klopten in de laatste tien dagen van juli 712 mensen aan bij het aanmeldcentrum Reinickendorf, van wie er 215 doorreisden naar andere deelstaten en 495 in Berlijn bleven. Dat is veel meer dan de 5,2 procent die Berlijn via de verdeelsleutel is toebedeeld. Er komen nu zo’n duizend mensen per maand naar de hoofdstad (exclusief Oekraïners). Het bestuur weet niet meer waar het al die mensen moet laten: er zijn 24.500 opvangplekken en die zijn bijna allemaal vergeven. Op meerdere plekken in Berlijn verrijzen nu tenten (zelfs één grote voor negenhonderd mensen), worden hotelkamers gehuurd en op het voormalige vliegveld Tempelhof staat een containerdorp.

De Berlijnse Vluchtelingenraad spreekt er schande van: die noemt de tenten ongeschikt voor dit soort opvang, en pleit voor het inzetten van vakantiewoningen en zakenappartementen. En: alle woningen die nu vrijkomen, moeten volgens de raad beschikbaar worden gesteld aan mensen die nu in opvanglocaties zitten. Inmiddels laat ook een aantal andere deelstaten weer wat vluchtelingen toe.
Mark van Assen

De tekst loopt door onder de foto

Jonge asielzoekers dragen een bedframe op de voormalige luchthaven Tempelhof, in Berlijn. Beeld Getty Images
Jonge asielzoekers dragen een bedframe op de voormalige luchthaven Tempelhof, in Berlijn.Beeld Getty Images

Frankrijk: tragisch kat-en-muisspel

Zo’n twee weken geleden werd ten noordoosten van Parijs een armoedig tentenkamp onder een viaduct ontruimd. Er leefden meer dan driehonderd migranten, onder meer uit Afghanistan. Sanitair was er nauwelijks en hulporganisaties deelden op straat voedsel uit. De autoriteiten beloofden beterschap: “Iedereen krijgt opvang, onderdak en begeleiding.”

Maar precies een maand eerder, in juni, werd niet ver daarvandaan ook al een tentenkamp ontruimd. Daar leefden óók meer dan driehonderd migranten op straat. En de maand dáárvoor werd bij dezelfde locatie een kamp met vijfhonderd migranten ontruimd. In de drie ontruimde kampen zaten voor deels dezelfde Afghanen.

In Parijs spelen autoriteiten en migranten al jarenlang een tragisch kat-en-muisspel. Er is te weinig officiële opvang, dus zitten migranten in tentenkampen. Als die worden ontruimd, krijgen de migranten tijdelijk onderdak, bijvoorbeeld in hotels. Maar als ze daar weer weg moeten, komen ze vaak weer in een nieuw tentenkamp terecht. Dat gebeurt omdat er niet genoeg langdurige opvang is, óf omdat de migranten zelf geen asiel in Frankrijk willen. Ze wachten bijvoorbeeld tot mensensmokkelaars ze naar Groot- Brittannië brengen.

Hulporganisaties maken zich boos over de ‘onmenselijke’ omstandigheden: kortgeleden stapten ze naar de rechter. De speciale opvangcentra voor Oekraïners staan namelijk leeg en de organisaties willen dat in de lege kamers andere migranten worden gehuisvest. De rechter gaf ze geen gelijk. Volgens het vonnis is niet bewezen dat de Franse overheid ‘aantoonbaar in gebreke is gebleven’.

Aan de noordoostkant van Parijs zijn inmiddels alweer de eerste migranten met nieuwe tenten gesignaleerd. Inderdaad: op vrijwel dezelfde plek als waar in mei, juni en juli de kampen werden afgebroken.
Frank Renout

De tekst loopt door onder de foto

In Parijs worden regelmatig armoedige tentenkampen van migranten ontruimd. Beeld Dursun Aydemir/Getty
In Parijs worden regelmatig armoedige tentenkampen van migranten ontruimd.Beeld Dursun Aydemir/Getty

Griekenland: minder vluchtelingen, (iets) betere opvang

Toen de situatie voor asielzoekers in Ter Apel mensonterend werd, viel al snel de term ‘Griekse toestanden’. De erbarmelijke omstandigheden in kamp Moria op het eiland Lesbos staan veel mensen nog helder voor de geest. In Moria was eigenlijk plaats voor 2800 mensen, maar er verbleven er soms 20.000. Niet zelden sliepen zij op stukken karton. Ziektes, vechtpartijen en seksueel geweld waren aan de orde van de dag, de hygiëne was er om te huilen. Op eilanden als Chios en Samos was de situatie niet veel beter, of zelfs nog slechter.

Inmiddels is de situatie een stuk beter. De nieuwe, tijdelijke opvang op Lesbos is beter georganiseerd, en ook de faciliteiten op Samos en Leros zijn verbeterd. Op Chios en Lesbos moeten nieuwe kampen komen, maar bewoners verzetten zich daar hevig tegen: zij vinden dat ze genoeg hebben bijgedragen. Er is ook kritiek van asielzoekers en hulporganisaties, die vinden dat de kampen meer op gevangenissen lijken dan op een open opvang, met de hoge hekken en ligging mijlenver van het dichtstbijzijnde dorp.

Het grootste verschil met een paar jaar geleden, is echter het sterk teruggelopen aantal vluchtelingen. Er bevinden zich in de kampen nog geen 2500 asielzoekers op een capaciteit van ruim 15.000 mensen. Deels komt dat doordat duizenden vluchtelingen zijn overgeplaatst naar het vasteland, en vervolgens legaal of illegaal verder Europa zijn ingetrokken.

Maar ook het aantal mensen dat in bootjes de oversteek vanuit Turkije waagt, is drastisch afgenomen. Dat komt onder meer doordat de Grieken ze met grof geweld terugduwen, of zelfs overzetten nadat ze al zijn aangekomen. Athene blijft die praktijken glashard ontkennen: er is slechts sprake van strenge maar rechtvaardige grensbewaking, stelt de Griekse regering.
Thijs Kettenis

De tekst loopt door onder de foto

Kinderen in een opvangkamp voor vluchtelingen nabij Athene in Griekenland.  Beeld LOUIZA VRADI/REUTERS
Kinderen in een opvangkamp voor vluchtelingen nabij Athene in Griekenland.Beeld LOUIZA VRADI/REUTERS

Spanje: al jaren belangrijk punt van aankomst

In Spanje wordt de opvang van vluchtelingen geregeld door de overheid, in nauwe samenwerking met ngo’s als het Rode Kruis en de Commissie voor Opvang van Vluchtelingen. De opvang – een maximum van achttien maanden – vindt niet alleen in speciale centra plaats, maar ook in woningen, waar de vluchtelingen het afwikkelen van hun asielaanvraag kunnen afwachten. Anders dan in Nederland kan dat asiel op tientallen verschillende plaatsen worden aangevraagd, van grensposten tot politiebureaus en provinciale delegaties van het ministerie van Binnenlandse Zaken, al ligt de afwikkeling bij één centraal orgaan.

In het geval van de 1650 gevluchte Afghanen die vorig jaar in Spanje terechtkwamen, had 60 procent na een half jaar al de officiële status van vluchteling ontvangen. Zij kregen na die zes maanden ook een woning. In verhouding komen in Spanje minder vluchtelingen uit Azië terecht dan in West-Europese landen.

Overigens loopt het lang niet altijd soepel in Spanje, dat een lange traditie kent van het ontvangen van migranten die vanuit Afrika over zee komen en van wie velen niet voor asiel in aanmerking komen. Die migranten komen soms in zulke grote aantallen tegelijk dat het problemen oplevert op bijvoorbeeld de Canarische eilanden. Daar zijn grote tentenkampen ingericht, maar veel vluchtelingen vinden de leefomstandigheden er inhumaan en kiezen er (noodgedwongen) voor op straat te gaan leven.

Die laatste groep ‘ontsnapt’ daardoor aan de officiële instanties en komt meestal niet in aanmerking voor een verblijfsvergunning. De organisaties die met migranten werken schatten dat er nu zo’n vijfhonderdduizend mensen illegaal in Spanje verblijven, maar officiële cijfers hierover zijn er niet.
Edwin Winkels

Migranten bij hun aankomst op de Canarische Eilanden. Spanje heeft daar een aantal tentenkampen ingericht. Beeld Adriel Perdomo/ANP/EPA
Migranten bij hun aankomst op de Canarische Eilanden. Spanje heeft daar een aantal tentenkampen ingericht.Beeld Adriel Perdomo/ANP/EPA