PlusExclusief

Nederland kreeg kritiek van een VN-rapporteur. Wat doen die eigenlijk?

VN-rapporteur Nils Melzer uitte flinke kritiek op het harde politieoptreden tijdens verschillende coronademonstraties. Wat voor gevolgen heeft dat, en wat is Melzers rol precies?

Isabel Bolle
De politie raakte afgelopen zondag slaags met betogers in Amsterdam. Beeld Eva Plevier
De politie raakte afgelopen zondag slaags met betogers in Amsterdam.Beeld Eva Plevier

De VN-rapporteur voor marteling en onmenselijke praktijken Nils Melzer heeft dinsdag veel stof doen opwaaien. In een reeks tweets uitte hij felle kritiek op het politieoptreden bij protesten tegen de coronamaatregelen vorig jaar in Den Haag en afgelopen weekend in Amsterdam. Dat deed hij boven een filmpje dat hij deelde van twee politieagenten die inslaan op een man die op de grond ligt.

‘Een van de meest walgelijke voorbeelden van politiebrutaliteit die ik gezien heb sinds George Floyd,’ schreef Melzer. ‘Deze agenten en hun leidinggevenden moeten vervolgd worden voor de misdaad van marteling.’ De felle uithaal van de rapporteur zorgde voor veel ophef, ook omdat het leek op een portie keiharde kritiek vanuit de Verenigde Naties zelf. Maar is dat ook zo?

Hoewel hun naam anders doet vermoeden zijn de VN-rapporteurs niet officieel in dienst van de VN. Ze zijn door de organisatie uitgenodigd om zich bezig te houden met een specifiek thema of een land vanuit hun positie als onafhankelijke deskundige, voor een periode van drie jaar.

“Ze zijn niet in dienst en worden niet betaald door de VN. Wanneer ze een rapport schrijven wordt dit doorgestuurd naar de VN-Mensenrechtenraad in Genève. Daar wordt het vervolgens bediscussieerd,” vertelt Alanna O’Malley, hoogleraar en voorzitter van de United Nations Studies in Peace and Justice aan de Universiteit van Leiden en de Haagse Hogeschool.

VN-rapporteur Nils Melzer. Beeld ANP/EPA
VN-rapporteur Nils Melzer.Beeld ANP/EPA

‘Vervullen belangrijke rol’

Momenteel zijn er 58 VN-rapporteurs. Vierenveertig van hen houden zich bezig met specifieke thema’s die wereldwijd spelen, zoals marteling, racisme, vrijheid van meningsuiting of geweld tegen vrouwen. En twaalf hebben een specifiek land als mandaat; zo zijn er VN-rapporteurs voor Syrië, Myanmar en Wit-Rusland, die zich buigen over de staat van de mensenrechten in deze landen.

Volgens O’Malley moet de functie van rapporteur niet worden onderschat worden. “VN-rapporteurs zijn een van de krachtigste toezichthoudende instrumenten waarover de VN beschikt. Ze vervullen een belangrijke rol in het aankaarten van mensenrechtenschendingen.” Hun onafhankelijke positie speelt hier een grote rol in. “Ze worden niet door de VN geïnstrueerd om onderzoek te doen naar bepaalde landen, regimes of politici. Ze kunnen aanbevelingen vanuit de VN-Mensenrechtenraad meenemen in hun besluit wat te onderzoeken, maar zij kiezen uiteindelijk welke misdrijven nader onderzoek verdienen.”

Doordat ze onafhankelijk opereren kunnen rapporteurs het zich ook permitteren om zich feller uit te laten. “De tweet van Melzer is hier een goed voorbeeld van. Het is een enkele tweet, slechts een paar woorden, maar kijk eens hoeveel aandacht er nu voor is. Veel procedures in de VN gaan erg langzaam – ze bewegen met de traagheid van een gletsjer – zelfs als het over belangrijke kwesties gaat. Wat een rapporteur kan doen is een uitzonderlijk iets: ze kunnen de publieke opinie ontsteken en op een heel effectieve manier het debat rond een bepaalde kwestie op gang brengen,” aldus O’Malley.

Tekst loopt door onder de tweet

Uitfaseren van Zwarte Piet

Het is overigens niet de eerste keer dat Nederland de kritiek van een VN-rapporteur over zich heen krijgt. In 2019 werd Nederland tijdens een bezoek van de VN-rapporteur voor racisme en discriminatie Tendayi Achiume op de vingers getikt vanwege het nikabverbod dat toen werd ingevoerd. Het was niet het enige wat Achiume opviel; een jaar later bracht ze een rapport uit waar ze stelt dat Nederland nog altijd tekortschiet in het bevechten van racisme en discriminatie. Wel liet ze zich positief uit over de eerste stappen die gezet waren in het uitfaseren van Zwarte Piet. In 2015 had de VN-commissie voor de bestrijding van racisme en discriminatie (CERD) nog hard uitgehaald naar het fenomeen.

Woensdag lieten de politiebonden weten een klacht tegen Melzer te hebben ingediend, maar volgens O’Malley zal de VN hier waarschijnlijk weinig mee doen. “Melzers werk is om aandacht te genereren voor wat hij ziet als een misdrijf. De politie heeft natuurlijk het recht om te reageren. Maar het indienen van een klacht tegen hem zal geen effect hebben op zijn mandaat, en het zal er niet voor zorgen dat hij geen verder onderzoek meer kan doen.”