Plus

Na twintig jaar oorlog zijn de Amerikanen terug bij af

Vannacht zijn de laatste Amerikaanse militairen uit Afghanistan vertrokken. De sfeer in de VS is compleet anders dan tijdens de eerste oorlogsdagen, twintig jaar geleden.

Karlijn van Houwelingen
 Een foto van het Amerikaanse ministerie van Defensie toont generaal-majoor Chris Donahue, die als laatste Amerikaanse militair Afghanistan verlaat door aan boord te gaan van een C-17 vrachtvliegtuig op het vliegveld van Kabul. Beeld EPA
Een foto van het Amerikaanse ministerie van Defensie toont generaal-majoor Chris Donahue, die als laatste Amerikaanse militair Afghanistan verlaat door aan boord te gaan van een C-17 vrachtvliegtuig op het vliegveld van Kabul.Beeld EPA

2001

Als de eerste bommen vallen, op 7 oktober 2001, klinkt applaus in de wachtkamer van een ziekenhuis in Queens. Een volgepakte diner verderop in de New Yorkse wijk valt stil, als het tv-nieuws aanvallen op Afghanistan meldt. Het is nog geen maand nadat twee vliegtuigen namens terreurgroep Al Qaida een grote open wond hebben geslagen in het zakendistrict van de stad. De eigenaar van de diner deelt nu gratis koffie uit en groet elke klant met een strijdbaar God Bless America, meldt de The New York Times. “Het is payback time,” hoort een verslaggever van Paul Schopmann, een bewoner van Staten Island die net een sombere pelgrimstocht naar Ground Zero maakt.

Patriottisme hangt in de lucht, in die dagen. Aan kozijnen, masten en op speldjes in het hele land verschijnen vlaggen. Kinderen kiezen hun beugel in de kleuren van de Stars and Stripes, meldt een tandarts in Iowa aan het tijdschrift Time. Een feestwinkel in Texas verkoopt piñata’s, de met snoep gevulde vormen van papier-maché bedoeld om kapot te slaan, in de vorm van Al Qaidaleider Osama bin Laden.

Amerika is kwaad, vernederd, in rouw en angstig. Het gevaar van biologische wapens is het gesprek van de dag. President George W. Bush wordt links en rechts geprezen om zijn leiderschap, nadat hij bovenop het puin van de WTC-torens heeft gestaan om brandweerlieden en bergingswerkers aan te moedigen.

Een dag na de aanslagen verklaart hij dat het gaat om een ‘oorlogsdaad’, en belooft hij een ‘monumentale strijd tussen goed en kwaad’. “Deze strijd zal tijd en doorzettingsvermogen vergen, maar vergis je niet, we zullen winnen,” zegt Bush. Al Qaidaleider Osama Bin Laden houdt zich met goedkeuring van het Talibanregime op in Afghanistan. Als de Taliban hem niet per direct aan de VS overdragen, wacht hun hetzelfde lot als Al Qaida, belooft Bush. Niemand weet dan nog dat Bin Laden zal ontsnappen en tien jaar onvindbaar zal blijven. In 2011 wordt hij gedood door Amerikaanse elitetroepen, in Pakistan.

Het Congres schaart zich binnen enkele dagen na de aanslag achter de oorlogsplannen van Bush. Bijna negen op de tien Amerikaanse burgers zijn volgens peilingen vóór militaire actie en ook de Navo doet mee. Eén vrouw heeft haar twijfels: Barbara Lee, een Congreslid uit Californië. Het land is emotioneel en zou met zulke grote beslissingen moeten wachten, vindt Lee, tot het de consequenties goed doordacht heeft. Maar niemand luistert – op Lee na gaan alle leden van de Senaat en het Huis van Afgevaardigden akkoord met een vrijbrief voor oorlog tegen terroristen in Afghanistan, en – zo blijkt later – ver daarbuiten.

De Taliban bieden begin oktober nog aan om in gesprek te gaan over overdracht van Bin Laden aan de Amerikanen, maar Bush weigert te onderhandelen. Enkele dagen later beginnen de luchtaanvallen. Op 7 december, als Kandahar is gevallen, bieden de Taliban aan zich over te geven en ook daar weigert de regering Bush op in te gaan. “De Verenigde Staten zijn niet geneigd om over overgave te onderhandelen,” laat minister Donald Rumsfeld (Defensie) weten. De Amerikanen zien er niets in om de Taliban zich ergens in de regio te laten herpakken, zegt Rumsfeld. Hij wil hen ‘gevangen of dood’.

2021

Als nog eens 170 Afghaanse mannen, vrouwen en kinderen sneuvelen en 13 Amerikaanse gezinnen horen dat hun geliefden nooit meer thuis zullen komen, net voordat ze zich zouden terugtrekken, klinkt woede en vertwijfeling in het herbouwde New York.

Natuurlijk, zegt Eric Stumne uit de staat Minnesota, die met zijn vrouw en 13-jarige dochter het monument voor de slachtoffers van 9/11 komt bekijken, Bin Laden moest destijds gepakt worden. “Maar zo veel nevenschade? Het is belachelijk.” Stumne weet dat de Taliban hadden willen onderhandelen en vraagt zich nu hardop af waarom dat nooit is gebeurd. “Waarom waren we daar? Waarom duurde het zo lang?”

Met de oorlog is vrijwel niemand nog gelukkig in Amerika, na twintig jaar strijd, ruim 240.000 doden – vooral Afghanen, maar ook meer dan 2400 Amerikaanse militairen – en ruim 2000 miljard dollar aan oorlogsuitgaven. De rente op alle leningen die de VS daarvoor heeft afgesloten, is daarin nog niet meegeteld, de levenslange zorgkosten voor teruggekeerde veteranen evenmin.

De turbulente terugtrekking van de Navo-troepen en de rappe terugkeer van de Taliban maken het allemaal nog moeilijker te verteren. “Dit is geen evacuatie, dit lijkt wel een overgave,” briest Lee Murphy, een treinconducteur en aspirant-politicus uit de staat Delaware, goede bekende van de man aan de knoppen, de Amerikaanse president Joe Biden die een fervent treinreiziger is.

Murphy had dienst op 11 september 2001 en zag vanuit zijn trein de Twin Towers branden. Hij zal nooit vergeten hoe angstige mensen die dag het station in renden om te schuilen en dat later op de dag passagiers bedekt met stof en bluswater instapten om de stad te ontvluchten. Zijn ogen schieten vol, als hij erover vertelt. Nog weken rook het gek in New York, herinnert hij zich – vliegtuigbrandstof misschien. “Voor mij is het de geur van de dood.”

Murphy wilde dat de dader gepakt werd. Maar de oorlog sleepte zich maar voort, ook nog nadat Bin Laden was gedood. “Het werd: oké, wat doen we daar eigenlijk nog?” Nu is hij kwaad over de onvoorbereide manier waarop president Biden de oorlog in Afghanistan voor de Amerikanen beëindigt. Afghanistan is geen vrijplaats meer voor terroristen, dus het is echt tijd om te gaan, was zijn oordeel. “Hij brengt ons in gevaar,” zegt Murphy.

De VS, vindt hij, had een ambassade en een luchtmachtbasis operationeel moeten houden. “Als ze dat daar niet leuk vinden: wij zijn de Verenigde Staten, jammer dan.”

Twee op de drie Amerikanen, 62 procent volgens een peiling in opdracht van persbureau AP, vinden dat de oorlog niet de moeite waard is geweest. De dreiging komt nu van binnenuit – meer Amerikanen zijn bezorgd over extremisten in eigen land dan over terreur van buitenaf.

De beelden uit Afghanistan roepen oude angsten op. Lee Murphy neemt bij het 9/11-monument een korte campagnevideo op. Namens de Republikeinen doet hij mee aan de Congresverkiezingen van volgend jaar. Tegen de camera, in de telefoon van zijn vriendin, tevens campagnemanager, zegt hij: “Ik vrees dat er nog een aanval op Amerikaans grondgebied komt.”

De Amerikaanse troepen zijn nog niet thuis, of in de hoofdstad Washington gaan alweer stemmen op om toch weer militairen in te zetten, na de zelfmoordaanslag van de Afghaanse tak van IS. “Het komt erop neer dat ons werk niet af is in Afghanistan,” zei Leon Panetta, voormalig minister van Defensie in de regering-Obama, tegen nieuwszender CNN. “We zullen terug moeten, om IS aan te pakken.”

Taliban: Afghanistan nu compleet onafhankelijk

Qari Yusuf bevestigt namens de Taliban tegen nieuwszender Al Jazeera dat de laatste Amerikaanse soldaat de luchthaven van Kabul heeft verlaten. “Ons land is nu compleet onafhankelijk.”

Volgens persbureau AP keken Talibanstrijders bij het vliegveld toe hoe de laatste Amerikaanse vliegtuigen vertrokken. Daarna schoten ze met hun geweren in de lucht en vierden ze de overwinning na twintig jaar strijd. “De laatste vijf vliegtuigen zijn weg, het is eindelijk klaar,” zei Talibanstrijder Hemad Sherzad. “Ik kan in woorden niet uitdrukken hoe blij ik ben ... twintig jaar offers brengen heeft gewerkt.”

Meer over