PlusAchtergrond

Na jarenlange omzwervingen gaat kleitablet van Gilgamesj-epos terug naar Irak

De VS geeft geplunderde artefacten terug aan Irak. Zo ook een deel van het epost van Gilgamesj, het oudste literaire werk ter wereld.

ISABEL BOLLE
Een deel van het epos van Gilgamesj. Het verhalende gedicht 
is in spijkerschrift gedrukt op kleitabletten. Beeld US ICE
Een deel van het epos van Gilgamesj. Het verhalende gedicht is in spijkerschrift gedrukt op kleitabletten.Beeld US ICE

Na dertig jaar van omzwervingen langs dubieuze kunsthandelaren, veilinghuizen en een heus Bijbelmuseum gerund door een Amerikaanse magnaat van knutselwinkels, zal een 3600 jaar oud kleitablet – dat een deel van het beroemde epos van Gilgamesj bevat – vandaag worden teruggegeven aan Irak.

Het tablet is onderdeel van een groep van 17.000 gestolen artefacten, grotendeels afkomstig uit het oude Mesopotamië – nu deels het huidige Irak – die de Verenigde Staten afgelopen jaren in beslag hebben genomen van musea en handelaren. Veel van de objecten zijn in de jaren negentig en tijdens de chaos van de Amerikaanse inval in Irak in 2003 geroofd uit musea en archeologische opgravingen in het land.

De Iraakse premier Mustafa al-Kadhimi heeft in juli al een deel van de objecten in ontvangst genomen, maar het kleitablet krijgt een eigen ceremonie. Met reden, want het epos van Gilgamesj staat bekend als het oudste literaire werk ter wereld. Het verhalende gedicht is in spijkerschrift gedrukt op kleitabletten. In de afgelopen eeuwen zijn duizenden fragmenten van de tekst gevonden, waardoor de avonturen van de held Gilgamesj gereconstrueerd konden worden.

Importverbod

Niet alleen Gilgamesj, maar ook het kleitablet zelf heeft een flink avontuur afgelegd voordat het aan de thuisreis kon beginnen. Het is niet duidelijk waar het tablet zich de eerste jaren nadat het gestolen was bevond, maar volgens onderzoek van het Amerikaanse ministerie van justitie dook het in 2001 in Engeland op en werd het in 2003 door een familielid van een Londense muntenhandelaar verkocht aan een Amerikaanse antiquair.

Die verkocht het vervolgens door met een vervalste provenance – een bewijs van herkomst – waarin stond dat het tablet sinds 1981 in een kistje in de VS lag te verstoffen, en dus niet het importverbod schond voor Iraakse culturele artefacten dat sinds 1990 in de VS geldt.

Het vervalste bewijs leek te werken, want na wat omzwervingen kwam het tablet in bezit van het Londense veilinghuis Christie’s, dat het in 2014 doorverkocht aan een onwaarschijnlijke antiekliefhebber: Steve Green, miljardair en topman van de Amerikaanse winkelketen Hobby Lobby.

Steve Green, een fervent evangelisch christen, had het tablet nodig voor zijn hobbyproject: hij was bezig met het bouwen van het gigan­tische Museum van de Bijbel in hartje Washington D.C. Het museum moest met zes etages aan historische artefacten en multimediadisplays inzicht geven in alles wat Bijbelgerelateerd is.

Inspiratie voor Bijbel

Het kleitablet van Gilgamesj was er onderdeel van. Delen van het gedicht vinden weerklank in het Oude Testament; parallellen met de verhalen over de Hof van Eden en de zondvloed doen volgens sommige wetenschappers vermoeden dat delen van het Oude Testament geïnspireerd zijn door het epos.

In zijn missie om alle verdiepingen van het museum te vullen, kocht Green duizenden geroofde antiekstukken – onbewust, zo verklaarde hij achteraf. Hij zei antiekhandelaren vaak op hun woord te geloven, en wist naar eigen zeggen niet dat de herkomst gecontroleerd moest worden. Naast het kleitablet van Gilgamesj heeft Green duizenden andere kleitabletten, 5000 papyrusfragmenten en 6500 klei-objecten moeten teruggeven aan Irak en Egypte.

Meer over