PlusExclusief

Na decennia wist de VS Al-Zawahiri te doden, de langst actieve jihadist ter wereld

De Verenigde Staten beschouwen de dood van Ayman Al-Zawahiri, de leider van Al Qaida, als een grote overwinning. Toch was hij op het moment van zijn liquidatie al niet meer zo belangrijk als toen de zoektocht naar hem begon.

Ghassan Dahhan
Ayman al-Zawahiri tijdens een online toespraak in 2012, ter herinnering aan de aanslagen in de Verenigde Staten op 11 september 2001.  Beeld AFP
Ayman al-Zawahiri tijdens een online toespraak in 2012, ter herinnering aan de aanslagen in de Verenigde Staten op 11 september 2001.Beeld AFP

Decennia hebben de Amerikanen vergeefs naar de 71-jarige Egyptische terrorist met de bril met jampot­glazen gezocht. Uiteindelijk wisten ze hem dan toch te vinden en te doden. Samen met Osama bin Laden werd hij gezien als de belangrijkste verantwoordelijke voor de aanslagen van 11 september 2001, maar als leider wist Al-Zawahiri nauwelijks uit de schaduw van Bin Laden te komen.

Voor de Amerikanen kon de ‘War on Terror’ geen succes worden zonder Al-Zawahiri’s dood. Het feit dat hij jaren ergens met zijn wandelstok rondliep, was Washington een doorn in het oog. De vernedering was compleet met de smadelijke aftocht van de Amerikanen uit Afghanistan en de machtsovername door de Taliban.

De dood van Al-Zawahiri is voor de VS meer van symbolische dan van strategische waarde. Al-Zawahiri gaf al leiding aan de meest gevreesde terreurorganisatie toen Osama bin Laden in 2010 werd geliquideerd in Pakistan, maar sindsdien is er veel veranderd. Niet alleen zijn er daarna veel rivaliserende jihadistische organisaties opgestaan, zoals Islamitische Staat, dat zich in 2013 afscheidde van Al Qaida, maar ook andere takken van de terreurorganisatie kregen meer invloed dan de centrale organisatie waaraan hij leiding gaf. Met name de Syrische tak trok veel strijders en eiste de internationale aandacht op met bloedige aanslagen en militaire acties. Later scheidde ook die tak zich af van Al Qaida.

Weinig charismatisch

Al-Zawahiri probeerde relevant te blijven door om de zoveel tijd een videoboodschap te verspreiden, maar anders dan veel van zijn jihadistische collega’s was hij geen begenadigd spreker en bezat hij amper charisma. Zijn toespraken waren eentonig en langdradig, vol nutteloze verwijzingen en anekdotes. Het waren vooral de boekenwurmen en inlichtingendiensten die de moeite namen de toespraken volledig te volgen.

Toch mogen de invloed en de organisatorische kwaliteiten van Al-Zawahiri niet worden onderschat. In de Sahel wist Al Qaida onder zijn leiding, ondanks de toenemende populariteit van nog radicalere groepen, belangrijke bewegingen aan zich te binden en als tak te behouden. In 2012 sloot ook de gevreesde Somalische terreurbeweging Al Shabaab zich officieel aan bij Al Qaida.

Al-Zawahiri’s veteranenstatus speelde daarbij een rol, want hij was de meest gezochte en de langstlevende actieve jihadist ter wereld. Dat had ook een keerzijde: omdat hij zo hoog op de Amerikaanse dodenlijst stond, moest hij meer veiligheidsmaatregelen nemen dan veel andere jihadisten en was hij ernstig beperkt in zijn bewegingsvrijheid.

Taliban negeren afspraak

De dood van Al-Zawahiri werpt ook licht op zijn invloed in Afghanistan. Hij bevond zich sinds april in de Afghaanse hoofdstad Kaboel, waarmee vaststaat dat hij banden onderhield met de Taliban en dat hij groot respect genoot onder die beweging. Zijn verblijf was immers slechts mogelijk met medeweten en toestemming van de Taliban.

De Taliban hadden in 2020 afgesproken met de VS dat zij niet zouden toelaten op Afghaans grondgebied en internationale jihadisten geen toevluchtsoord zouden bieden. Aan die afspraak hebben de Taliban zich niet gehouden. Dat was te verwachten, aangezien ze logen over hun evidente banden met Al Qaida.

De vraag is nu wie Al-Zawahiri gaat bij Al Qaida gaat opvolgen en of de nieuwe leider de kwaliteiten en de status heeft om de organisatie overeind te houden of misschien zelfs te vergroten. De naam die opduikt na de dood van Bin Ladens zoon Hamza in 2019, is die van Saif al-Adel. Van deze Egyptenaar, een jihadveteraan die betrokken was bij diverse aanslagen, is niet bekend in welk land hij op dit moment verblijft. Volgens sommige bronnen zit hij vast in Iran.