PlusAchtergrond

Moeder der Oeigoeren: ‘Ons volk droomt ervan om tijdens de Spelen bevrijd te worden, we hebben hoop’

Rebiya Kadeer, voorzitter van het World Uyghur Congress, de internationale organisatie van Oeigoeren in ballingschap, tijdens een protestmars in de zomer van 2019 in Osaka in Japan.  Beeld Getty Images
Rebiya Kadeer, voorzitter van het World Uyghur Congress, de internationale organisatie van Oeigoeren in ballingschap, tijdens een protestmars in de zomer van 2019 in Osaka in Japan.Beeld Getty Images

Vandaag gaat het Olympisch vuur aan in Peking. Voor Rebiya Kadeer, de Moeder der Oeigoeren, is het wachten op een wonder. “Miljoenen landgenoten zien de Winterspelen als een kans om bevrijd te worden.”

Iffet Subasi

Hoe groot de kans is dat het gebeurt? Volgens de voorvechter van rechten voor Oeigoeren zijn wonderen de wereld niet uit. “Wij blijven bidden, hopen en dromen. We geven nooit op.”

We spreken Kadeer via een WhatsAppvideoverbinding. Niets doet vermoeden dat ze inmiddels 75 jaar is. Ze ziet er fit en gezond uit. Gehuld in traditionele witte kledij, een witte oesjanka met oorflappen op haar hoofd, en aan beide kanten gevlochten lange haren, spreekt ze ons toe. Vanuit Washington, waar ze sinds 2005 in ballingschap leeft.

Voor Oeigoeren is Kadeer dé leider die hun toekomst bepaalt. Ze wordt gezien als de Dalai Lama van de Oeigoeren. Al jaren probeert ze internationale steun te mobiliseren voor het leed van miljoenen Oeigoeren – een moslimminderheid die de regio Xinjiang bevolkt, in het noordwesten van China – die tegen hun wil worden vastgehouden in strafkampen in de regio.

Dat nu uitgerekend in China de Olympische Winterspelen worden georganiseerd, voelt als een een ‘dolk in de rug’ voor Oeigoeren. “Hoe kan dit plaatsvinden in een land dat genocide pleegt? Terwijl ons volk zo veel pijn lijdt, terwijl er zo veel bloed en zo veel tranen vloeien. Ik kan er niet bij met m'n hoofd,” zegt Kadeer.

Spelen in 1936

Volgens mensenrechtenorganisaties heeft China de afgelopen jaren meer dan een miljoen Oeigoeren in concentratiekampen geplaatst. Het hele volk wordt onderdrukt door de Chinese overheid, die ervan wordt beschuldigd de Oeigoerse cultuur uit te willen wissen. Vrouwen worden seksueel misbruikt, hen wordt abortus verplicht en ze worden gedwongen gesteriliseerd.

De ‘moeder’ van de 20 miljoen Oeigoeren vergelijkt de Spelen van 2022 met die van 1936 in Berlijn, die onder het bewind van Adolf Hitler plaatsvonden. “Hij zag een kans om propaganda te voeren voor zijn nazi-agenda, zijn superioriteit tonen aan de wereld. Het was een schaamtelijk beeld voor de mensheid. Die vergelijking moeten we durven te maken met nu,” zegt ze. Sinds de Tweede Wereldoorlog zijn nooit meer zo veel mensen in strafkampen vastgehouden, gemarteld, gehersenspoeld en verkracht. “China doet precies hetzelfde.”

Ze vindt nog altijd dat er meer aandacht moet komen voor de Oeigoerse kwestie. Wel is ze hoopvoller dan een paar jaar terug, waarin niemand zich het lot van de Oeigoeren voor de geest kon halen, vertelt ze. “Naarmate er meer rapporten verschenen die de onderdrukking van Oeigoeren blootleggen, kon de wereld er niet omheen.”

Kadeer werd in in 1999 China tot acht jaar gevangenisstraf veroordeeld vanwege het openbaren van overheidsdocumenten. Onder druk van de toenmalige Amerikaanse president George Bush kwam ze in 2005 vervroegd vrij. Niet veel later werd ze genomineerd voor de Nobelprijs voor de Vrede.

‘Stille boycot’

“Toen ik in de gevangenis zat, had ik heel hoge verwachtingen van de mensheid. Iedere dag leefde ik met de hoop dat ze me morgen zouden komen bevrijden,” vertelt Kadeer vurig. “Vandaag droomt het Oeigoerse volk van hetzelfde. Ze zien de Olympische Spelen als een kans om bevrijd te worden. Die verwachting is heel hoog.”

Landen zoals de Verenigde Staten, Canada, Australië en Nieuw-Zeeland besloten eerder al geen officiële delegatie te sturen naar de spelen in Peking. Zij boycotten het land openlijk. Nederland voegde zich niet in dat rijtje. Het land stuurt weliswaar geen officiële delegatie naar China, maar gebruikt daarvoor het pandemie-excuus. Kadeer ziet dat als een ‘stille boycot’.

“Die houding waarderen we, maar het is niet voldoende. Landen gebruiken die smoes uit angst voor het verstoren van handelsrelaties, sommige uit angst voor onderdrukking en bedreiging vanuit China. Maar niets is belangrijker dan de waardigheid van een mens. Handelsrelaties niet en de Winterspelen niet. Alleen harde sancties tegen China zouden ons helpen.”

De regio Xinjiang wordt dezer dagen tot verbazing van Kadeer door China gelanceerd als wintersportbestemming. Het ‘sprookjesland’ moet als trekpleister dienen voor bezoekers van de Spelen. “Het is een theatershow die ze opvoeren,” zegt ze, en noemt het ‘tragikomisch'. “Daar trapt niemand in.”

Statement

The New York Times adverteerde vorige week groots in de krant dat olympische sporters moeten weglopen van de Spelen, als protest. Dat sporters desondanks naar de Winterspelen gaan, is teleurstellend, zegt Kadeer. “Hoe kun je succesvol zijn op de Spelen, je vreugde openlijk vieren en doen alsof er niets aan de hand is?”

Ze wenst op z’n minst dat sporters vandaag een statement geven, op welke manier dan ook. “Puur om aan de wereld te tonen dat Oeigoeren onderdeel zijn van deze samenleving én dat zij het recht hebben op een waardig bestaan.”

Het lot van de Oeigoeren raakt ook aan het leven van Kadeer. Tientallen familieleden van haar zijn spoorloos. “Ik heb sommige van mijn kinderen en kleinkinderen al tien jaar niet gesproken. Dat geldt voor heel veel gezinnen. Ik zou niet weten welke woorden ik hieraan moet wijden, anders dan dat het me ontzettend pijn doet.”

De Tweede Kamer nam vorig jaar een motie aan waarin de onderdrukking van de Oeigoeren bestempeld is als genocide. Door de jaren heen heeft Nederland honderden Oeigoerse vluchtelingen asiel verleend. “Een houding waar we Nederland nog altijd dankbaar voor zijn, maar we zijn er nog lang niet.”

“De genocide op ons moet worden gezien als een genocide op de hele wereld,” zegt Kadeer. “Landen moeten gezamenlijk de verantwoordelijkheid nemen en harde maatregelen nemen. Wat ons vandaag overkomt, wordt straks misschien een ramp voor de hele wereld. China is een bedreiging voor iedereen.”

Meer over