PlusAchtergrond

Is er na drie maanden oorlog kans op vrede in Oekraïne? ‘Het is nog te vroeg’

Een man verkoopt bloemen onder een viaduct in Kiev.  Beeld Valentyn Ogirenko/REUTERS
Een man verkoopt bloemen onder een viaduct in Kiev.Beeld Valentyn Ogirenko/REUTERS

De oorlog in Oekraïne duurt nu drie maanden. Na het mislukte Russische bliksemoffensief bij Kiev en de aftocht bij Charkov zijn in de Donbas zware artilleriebeschietingen gaande. Waarnemers zien vooralsnog wel veel strijd maar geen grote verschuivingen aan dat front.

Bob van Huët

Denken de strijdende partijen al aan een staakt-het-vuren, nu een patstelling dreigt? Gaan landen die Oekraïne steunen een antwoord vinden op de vraag: wat voor soort vrede wordt het straks met Rusland? Ambtenaren van het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken hadden maandag een studiemiddag over de vraag: hoe nu verder? Ook bij Instituut Clingendael is Oost-Europa-deskundige Bob Deen er al enige tijd mee bezig.

De Italiaanse regering kwam vorige week onverwacht met een vredesplan dat Vladimir Poetin ruimte voor onderhandelingen leek te geven. Niet onbegrijpelijk, want Italië heeft belang bij vrede én bij Russische energiebronnen waarvan het nog steeds zo afhankelijk is. Onbegrip over het Italiaanse plan kwam vooral uit Polen en de Baltische Staten, die vinden dat Poetin met al zijn dreigende taal naar buren juist keihard moet worden afgerekend op zijn agressie.

Het zal dus niet makkelijk worden de wapens neer te leggen, laat staan een definitief vredesakkoord te sluiten. Want niet alleen in het Westen, maar ook in Oekraïne zelf bestaat hierover verdeeldheid, zegt Deen die vorige week in Den Haag sprak met Dmytro Kuleba, de Oekraïense minister van Buitenlandse Zaken. Kuleba vindt dat Oekraïne juist nu moet doorvechten, tot de Russen zich terugtrekken tot achter grenzen van 1991. Dat wil zeggen dat Moskou alle in 2022 veroverde gebieden in het oosten en zuiden plus de eerder geannexeerde Krim en eigenlijk de hele Donbas weer moet teruggeven aan Oekraïne.

Anderen in de Oekraïense regering lijken de vernietiging van het land zo snel mogelijk te willen stoppen en desnoods genoegen te nemen met herstel van de situatie van vóór 24 februari 2022, dus toen Poetin deze ‘speciale militaire operatie’ (lees: invasie) begon. Zelfs president Zelenski zou, zo heet het, bij waterdichte afspraken en garanties wellicht kunnen leven met de Krim in Russische handen en ook dat een deel van de Donbas niet meer onder controle van Kiev staat. Dat laatste is ‘realistisch’, denkt Deen. “Rusland moet echt instorten wil Oekraïne de Krim weer innemen.”

Verdeeldheid

In het Westen is ook verdeeldheid over hoe nu verder. Amerikanen, Britten, Polen en Balten zetten in op doorvechten, tot Rusland zich volledig terugtrekt. Italianen hebben dus hun vredesplan gelanceerd bij VN en de Franse president Macron denkt nog steeds dat hij Poetin kan overhalen tot redelijkheid. Maar in de Donbas hebben de Russen ondertussen al eigenlijk meer ingenomen dan ze kunnen behouden, denken experts. En de Oekraïners willen de Russen nu niet de tijd te geven zich in te graven om al dat net veroverde gebied te gaan verdedigen – vandaar de aanhoudende vraag uit Kiev om langeafstandsartillerie die nu ook door Nederland is geleverd.

Rusland zet volgens de kenners in op de gestage verovering van de steden Sjevjerodonetsk, Slovjansk en Kramatorsk om zo ten minste een houdbare verdedigingslinie te krijgen in het noorden van de Donbas. Deen: “Op dit moment komen die Italiaanse en Franse vredesinitiatieven te vroeg. Ze raken ook een open zenuw in Oekraïne maar ook in Polen en de Verenigde Staten, want daar zeggen ze: het is niet aan Frankrijk om te bepalen of Oekraïners delen van hun land zouden moeten opgeven.”

Patstelling

Het valt niet mee vooruit te kijken in een oorlog die al de nodige verrassingen heeft gebracht. Veel wijst op een patstelling met verheviging van de gevechten in de komende weken. In de zomermaanden is het oorlogsterrein in de Donbas ook het meest geschikt voor tankmanoeuvres. Deen: “Maar ook in de komende zomer wordt het moeilijk voor de Russen, want dan heeft Oekraïne al die wapenleveranties van het Westen binnen. Onderschat niet wat 40 miljard van de Amerikanen gaat doen, meer dan de helft daarvan is rechtstreekse, militaire steun. Dat is meer dan de hele Nederlandse defensiebegroting. Dat gaat veel doen op het gebied van artillerie. De Oekraïners rekenen erop dat ze daarmee de Russen tot stilstand brengen en vervolgens kunnen aanpakken op moeilijk verdedigbare stellingen. Ook de aanvoerroutes worden dan onder vuur genomen.”

Poetin heeft zijn doelen al naar beneden bijgesteld, wat gesprekken met Oekraïners mogelijk zou moeten kunnen maken. Het zou voor Moskou een redelijke uitkomst kunnen zijn als het al het gebied ten oosten van de rivier Dnjepr onder controle heeft en kan behouden, aldus Deen. “Dan kan Poetin een soort van overwinning uitroepen door in ieder geval een groot stuk van Oekraïne ‘bevrijd’ te hebben.”

Meer over