PlusAchtergrond

Innovatie, immigratie en veiligheid: Merkels opvolger staat direct voor grote uitdagingen

Duitsland gaat naar de stembus: wie volgt na 16 jaar Angela Merkel op? De nieuwe bondskanselier heeft op Europees niveau grote schoenen te vullen, in eigen land wacht het nodige achterstallig onderhoud.

Een zorg van de Duitsers: hoe lang behoort hun auto-industrie nog tot de mondiale elite Beeld Hollandse Hoogte / Laif
Een zorg van de Duitsers: hoe lang behoort hun auto-industrie nog tot de mondiale eliteBeeld Hollandse Hoogte / Laif

Wie met de trein door Wolfsburg rijdt, kan ze niet missen. De bakstenen schoorstenen van de Volkswagenfabriek. Op het bijbehorende immense fabrieksterrein, met 6,5 vierkante kilometer een van de grootste ter wereld, rollen dagelijks duizenden auto’s van de band. De kroon van de Duitse auto-industrie.

Maar voor hoe lang nog? “Op dit moment is de kans fiftyfifty dat de Duitse auto-industrie ook over tien jaar nog tot de mondiale elite behoort,” zei Volkswagentopman Herbert Diess eerder al. Hij schetste een doemscenario: Wolfsburg en andere Duitse industriecentra wacht mogelijk hetzelfde lot als het Italiaanse Turijn en het Amerikaanse Detroit. Trotse steden die hun glans verloren na het wegtrekken van de auto-industrie.

Diess had een belang: op de dag van zijn uitspraak ontving Volkswagendochter Audi een boete van 800 miljoen euro voor het gebruik van de zogeheten sjoemelsoftware. Maar hij had ook een punt. De trotse Duitse auto-industrie stond – en staat – onder druk. Elektrische auto’s hebben de toekomst, en juist op dat vlak liepen Duitse merken achter. Inmiddels is de achtervolging ingezet. Op de ‘mobiliteitsbeurs’ in München – vóór corona nog de ‘autobeurs’ van Frankfurt – draaide eerder deze maand alles om elektrische auto’s. Ook autominnend Duitsland werkt toe naar een toekomst zonder ronkende verbrandingsmotoren.

Concurrentiepositie

Het is een van de grootste uitdagingen voor een nieuwe bondskanselier: Duitsland, Exportmeister van Europa, richting een klimaatneutrale toekomst te sturen. De doelen zijn bepaald. Berlijn hoopt de uitstoot van broeikasgassen in 2030 ten opzichte van 1990 te hebben teruggebracht met 65 procent. In 2045 moet Duitsland klimaatneutraal zijn, vijf jaar eerder dan de EU-doelstelling.

Overigens is dat ook sneller dan waar de regering-Merkel aanvankelijk op inzette. Net als in Nederland werd Berlijn door de rechter op de vingers getikt: Merkels beleid was te traag en weinig concreet. Het beleid werd gewijzigd, scherper.

“Maar het is de vraag of de volgende coalitie die hogere doelstellingen gaat behalen,” zegt Luuk Molthof, wetenschappelijk medewerker bij Clingendael. “En zo ja, hoe.” Kernenergie lijkt in ieder geval geen optie. Na de ramp in Fukushima besloot Merkel het aantal kerncentrales snel af te bouwen. Een terugkeer is onwaarschijnlijk: kernenergie blijft impopulair.

Dus zal Duitsland het moeten hebben van groene alternatieven en innovatie. Maar ondanks de reputatie van Duitse ingenieurs, bestaat op dat laatste punt twijfel. Is Duitsland nog wel innovatief genoeg? Scores van Duitse middelbare scholieren zijn, op leesvaardigheid na, gedaald tijdens de ambtsperiode van Merkel. Nog groter is de zorg over de digitale concurrentiepositie van Duitsland. Volgens een Zwitserse ranglijst viel het tussen 2016 en 2020 terug van de 15de naar de 18de positie. Illustratief: vier op de tien bedrijven maakte in 2021 nog volop gebruik van de fax.

Die gebrekkige digitalisering is ook in het dagelijks leven te merken. Duitsland zit vol ‘Funklöcher’ – netwerkgaten, vrij vertaald. Plekken zonder of met een zwak mobiel netwerk. En ook de aanleg van een uitgebreid glasvezelnetwerk komt maar niet van de grond. “Wat Merkel vaak wordt verweten, is dat ze Europese crises goed heeft gemanaged, maar in eigen land de economie niet heeft voorbereid op de toekomst,” zegt Molthof. “Daar zadelt ze haar opvolger of opvolgster mee op.”

Leidersrol

Ook in Europa ligt een uitdaging, na een kanselier die de EU door meerdere crises loodste in haar regeerperiode: de eurocrisis, de vluchtelingencrisis, de coronacrisis. Steevast speelde Merkels Duitsland een grote rol. “Dat is waarschijnlijk haar grootste verdienste,” zegt Willem Melching, historicus en onderzoeker aan de Universiteit van Amsterdam. “Ze heeft Duitsland met zachte maar beslissende hand teruggeleid naar een plek op het wereldtoneel.”

Lange tijd was die leidersrol niet vanzelfsprekend, ook al is Duitsland de grootste economie van Europa. Het heeft alles te maken met de Tweede Wereldoorlog, legt Melching uit. “Het probleem voor Duitse leiders is altijd: ze moeten de leiding nemen, maar andere landen mogen er niet te veel van schrikken.”

Ook de Duitsers zien Europa als een belangrijk thema. Melching wijst op een onderzoek van een grote verzekeringsmaatschappij. Jaarlijks brengt die de grootste angsten van Duitsers in kaart. Op een gedeelde tweede plek: angst voor hogere belastingen door een Europese schuldencrisis.

De Duitse begrotingsdiscipline – niet meer uitgeven dan er binnenkomt – was jaren heilig in Berlijn. Maar met de coronacrisis werd de geldkraan opengedraaid. Merkel stond bovendien toe dat Brussel honderden miljarden zal lenen op de kapitaalmarkt. Net als premier Rutte was Merkel daar lange tijd mordicus tegen. Toch maakte ze de ommezwaai, al werd die voorzien van een disclaimer. “Merkel heeft altijd volgehouden dat deze stap eenmalig en tijdelijk is,” zegt Molthof. “Maar er gaan ook stemmen op om het herstelfonds uit te bouwen en tot een permanent instrument, vooral bij de Groenen. Voor een volgende coalitie zal dat een belangrijk thema worden.”

Immigratiebeleid

Gezamenlijk lenen is slechts een van de Europese hoofdpijndossiers. Hoe gaat Europa het migratiebeleid vormgeven? De angst voor een grote influx aan migranten staat op plek vier van het angstenlijstje. En wat te doen met de aantasting van de Poolse rechtsstaat, de alsmaar afnemende Hongaarse persvrijheid, de dreiging van Rusland en China?

Merkels opvolger begint in ieder geval op een interessant moment, ziet Melching. “De Europese Unie staat voor een tweesprong,” zegt hij. Zal de EU verder versmelten? Komt er bijvoorbeeld een gezamenlijk leger? “Europese landen kijken inmiddels automatisch naar Duitsland – oorlogsverleden of niet. En met het vertrek van de Britten is het gewicht van Duitsland in de alleen maar toegenomen. Er rust een grote verantwoordelijkheid op de schouders van de volgende bondskanselier.”

Robotachtige Scholz als lachende derde

Wordt de SPD na zestien jaar onder leiding van Olaf Scholz de grootste partij van Duitsland of komt de CDU/CSU zonder Angela Merkel toch als grootste uit de bus? Het belooft een – voor Duitse begrippen – spannende verkiezingsdag te worden.

Eigenlijk hield tot enkele weken geleden niemand het nog voor mogelijk dat de sociaaldemocratische SPD weleens de grote winnaar zou kunnen worden bij de Bondsdagverkiezingen. Ja, de SPD regeerde de afgelopen zestien jaar in twee van de drie regeringen van Merkel mee, maar in de buurt komen van de grootste worden deed de ­partij sinds 2005 al niet meer. En de weinig charismatische lijsttrekker, minister van Financiën Olaf Scholz, leek ook niet de persoon die voor een dramatische ommezwaai zou kunnen zorgen.

Toch is het Scholz’ SPD die al een maand in de peilingen leidt. En dat hebben zijn tegenstanders toch deels echt aan zichzelf te wijten.

Armin Laschet, de toch al niet zo geliefde opvolger van Merkel als leider van de CDU/CSU, zag de populariteit als lijsttrekker na wat missers al verder kelderen. Vooral de foto waarop hij lachend te zien is in het rampgebied van de overstromingen in augustus achtervolgen hem nog steeds. De conservatieve ‘Unie’ zakte sinds zijn benoeming als partijleider in januari in de polls van 36 naar 22 procent van de stemmen.

Plagiaat

Op vergelijkbare wijze verdween de kortstondige voorsprong van de Groenen als sneeuw voor de zon, na beschuldigingen van ­plagiaat in het boek van lijsttrekker Annalena Baerbock.

De Groenen krijgen naar verwachting 16 procent van de stemmen, waarmee ze de twee na grootste lijken te worden in de Bondsdag, waarin anders dan in de Nederlandse Tweede Kamer het zetelaantal na elke verkiezing kan verschillen.

Maar het blijkt ook juist Scholz’ oerdegelijke imago te zijn dat het bij de kiezer goed doet. Met zijn bijna robotachtige voorkomen, waaraan hij de bijnaam Scholzomat heeft te danken, won de 63-jarige volgens de kijkers thuis alle tv-debatten. In combinatie met zijn staat van dienst in de regering wordt hij daardoor dikwijls gezien als voortzetter van de stabiliteit van Merkel. Dat hij als minister van Financiën door de nodige schandalen wordt achtervolgd – deze week werd hij nog verhoord in het parlement – lijkt de kiezer hem niet zwaar aan te rekenen: zijn partij wordt op 25 procent van de stemmen gepeild.

Regierungsfähig

Als de SPD inderdaad de grootste wordt, ligt het voor de hand dat Scholz door het parlement als nieuwe bondskanselier wordt gekozen. De CDU/CSU lijkt dan bovendien voor het eerst sinds Merkels aantreden als kanselier in 2005 naar de oppositiebanken te worden ­verbannen. Scholz heeft aangegeven de voorkeur te hebben voor een linkse coalitie met De Groenen, met de liberale FDP als derde partij. Regeren met de extreemrechtse AfD heeft de SPD, net als de CDU/CSU, uitgesloten. De socialistische Die Linke, de laatste andere partij die de kiesdrempel van minimaal 5 procent van de stemmen zal halen, geldt evenmin als regierungsfähig.

Als slotoffensief is Merkel ingezet om Laschets popu­lariteit een zetje te geven. De afzwaaiende bondskanselier wilde zich eigenlijk afzijdig houden in de campagne, maar dook vanwege de slechte vooruitzichten de afgelopen week overal op om de Duitsers ervan te overtuigen toch op haar opvolger te stemmen.

Of Merkel haar partij nog een laatste keer kan redden, zal zondag blijken.

Tom Kieft

Meer over