PlusAchtergrond

In Spanje wordt seks zonder toestemming strafbaar, wat betekent dat in de praktijk?

In Spanje kan een dader binnenkort ook voor verkrachting worden vervolgd als het slachtoffer zich niet heeft verzet. Het Lagerhuis in Madrid stemde donderdag in met een wetsvoorstel waardoor uitdrukkelijke instemming nodig is voor seks. Wat betekent dat in de praktijk?

Anita van Rootselaar
Aanleiding voor de wetswijziging was een groepsverkrachtingszaak in Spanje in 2018, die tot felle protesten leidde.  Beeld LightRocket via Getty Images
Aanleiding voor de wetswijziging was een groepsverkrachtingszaak in Spanje in 2018, die tot felle protesten leidde.Beeld LightRocket via Getty Images

Moet ik in Spanje nu vooraf expliciet toestemming vragen?

Niet per se. Wie seks wil, zal daarvoor vooraf toestemming moeten hebben, maar dat kan zowel in woord als ‘door middel van handelingen die, gezien de omstandigheden, duidelijk de wil van de persoon tot uitdrukking brengen’. De nieuwe wet moet ervoor zorgen dat zwijgen of passiviteit (bijvoorbeeld omdat het slachtoffer in shock raakt) niet meteen instemming betekent.

Slachtoffers hoeven niet langer te bewijzen dat ze geweld hebben ondergaan of dat ze zich hebben verzet. Het gebruik van geweld en het drogeren van slachtoffers zijn wel verzwarende factoren die de daders een hogere straf kunnen bezorgen.

Aanleiding voor de wetswijziging was een groepsverkrachtingszaak in Spanje in 2018, waarbij het gebrek aan verzet een belangrijke rol speelde. In die zaak, La Manada, stonden vijf mannen terecht, omdat zij zich in 2016 vergrepen aan een 18-jarige vrouw bij een appartementencomplex in Pamplona. Het vijftal filmde het gebeuren met hun smartphone en gebruikte deze opnames in de verdediging, om aan te tonen dat de vrouw geen weerstand had geboden en er geen sprake was geweest van geweld. De rechter veroordeelde hen aanvankelijk niet voor verkrachting, maar voor seksueel misbruik, wat leidde tot felle protesten.

Verandert er nog meer?

Met de nieuwe wet wordt ook het concept van ‘incidentele intimidatie’ ingevoerd in het Wetboek van Strafrecht. ‘Uitingen, gedragingen of seksuele of seksistische voorstellen’ die het slachtoffer in een ‘objectief vernederende, vijandige of intimiderende’ situatie brengen, worden daarmee als een lichte overtreding beschouwd. Straffen kunnen onder meer gemeenschapswerk en boetes zijn.

Straatintimidatie – ook als die niet op de openbare weg plaatsvindt, maar in bijvoorbeeld bars, op privéfeesten of bij concerten – wordt daarmee strafbaar. Het plan is goedgekeurd door het Spaanse Lagerhuis. De senaat moet echter nog met de wet instemmen, al is dat naar verwachting slechts een formaliteit.

In welke andere Europese landen is het ja-is-ja-model ook van kracht?

Zo’n dertien andere Europese landen hanteren het ja-is-ja-model, dat in een verkrachtingszaak uitgaat van instemming in plaats van verzet. In België is dat al sinds 1989 zo geregeld. Het Verenigd Koninkrijk (Engeland, Wales, Noord-Ierland en Schotland) stapte tussen 2003 en 2009 over. In 2021 deden Denemarken en Slovenië hetzelfde, nu gevolgd door Spanje. Daarnaast wordt het ja-is-ja-model volgens Amnesty International onder meer gehanteerd in Luxemburg (2011), Duitsland (2016), Zweden, IJsland, Malta (2018), Griekenland (2019).

De overstap van dwang naar instemming als maatstaf voor verkrachting volgt in zekere zin het in 2014 in werking getreden Verdrag van Istanboel. Dat verdrag, dat door 46 Europese landen (waaronder Nederland) is geratificeerd, verplicht onder meer tot het strafbaar stellen van seksueel geweld zoals verkrachting en ‘het zonder wederzijds goedvinden (consent) plegen van andere seksuele handelingen met een persoon’. Polen en Turkije ratificeerden het verdrag allebei, maar stapten er later weer uit – Polen in 2020, Turkije in 2021. Nederland werkt op dit moment ook aan een nieuwe ‘sekswet’, die naar verwachting niet voor 2024 in zal gaan.