PlusAchtergrond

Hoe Poetin de Russische tv omvormde tot zijn geoliede propagandamachine

De Russische televisie is misschien wel het belangrijkste wapen van Vladimir Poetin. De uitgekiende propaganda op de ‘zombiebox’ heeft de bevolking langzaam maar zeker gekneed tot kritiekloze volgelingen van de president.

Mark van Assen
Poetin tijdens de een uitzending van een jaarlijks vragenrondje met het Russische volk in 2018. Tijdens het programma beantwoordt Poetin direct vragen van Russische burgers.   Beeld EPA
Poetin tijdens de een uitzending van een jaarlijks vragenrondje met het Russische volk in 2018. Tijdens het programma beantwoordt Poetin direct vragen van Russische burgers.Beeld EPA

Er is één citaat dat alles zegt. Dit is Vladimir Poetin in 2013, op zijn jaarlijkse persconferentie: “De informatiebronnen van de staat moeten gerund worden door patriotten, door mensen die de belangen van de Russische Federatie behartigen. Zo simpel is het.”

Hij deed er niet eens geheimzinnig over. De media (televisie, kranten, radio, internet) zijn er voor de staat, en de staat, dat weten de Russen inmiddels allemaal, dat is Vladimir Poetin. Vanaf het moment dat de vroegere KGB-agent als leider het Kremlin binnen stapte, in 2000, zette hij alles op alles om de media onder controle te krijgen. En hij richtte zich daarbij met name op de televisie, zo schrijft journalist en Ruslandkenner Peter Pomerantsev in zijn boek Niets is waar en alles is mogelijk.

Verenigen, heersen en binden

Het belang van televisie in Rusland is volgens Pomerantsev nauwelijks te overschatten. ‘In een land met negen tijdzones, dat een negende deel van het aardoppervlak beslaat, zich uitstrekt van de Stille Oceaan tot de Baltische Zee en van het poolgebied tot de Centraal-Aziatische woestijnen, van bijna middeleeuwse dorpjes waar mensen nog met houten emmers water uit een put halen, via steden met maar één fabriek tot de wolkenkrabbers van glas en staal in het nieuwe Moskou - daar is de televisie de enige macht die kan verenigen, heersen en binden.’

Poetin had en heeft niet alleen als geen ander in de gaten dat 90 procent van de bevolking televisie (nog steeds) elke dag inschakelt, hij zorgde er ook voor dat hij niet verviel in de grote fout van de Sovjet-Unie: saaie televisie maken. Dan kijkt er namelijk niemand. Hij ging voor een mix van showbizz en propaganda, van westers entertainment en Sovjetcontrole, met ‘als centrum van de grote show de president zelf’, die razendsnel allerlei verschillende rollen aanneemt, zoals die van ‘soldaat, minnaar, halfnaakte jager, zakenman, spion, tsaar en superman’. Pomerantsev citeert ook een tv-producer die alles nog eens kort samenvat: ‘Het nieuws is de wierook waarmee we de daden van Poetin zegenen.’

Ooit volledig vrij

Het is nu bijna niet meer voor te stellen, maar in de jaren tussen de val van de Sovjet-Unie en het begin van Poetins heerschappij waren de Russische media volledig vrij. In het begin van de jaren 90, toen sowieso alles kon, kwamen er bijvoorbeeld enorm veel kranten en tijdschriften bij. De zware economische crisis van 1993-94 zorgde echter voor een kaalslag onder de papieren media, waarna de commerciële televisie aan haar opmars begon.

Oligarchen als Boris Berezovski en Vladimir Goesinski kochten zenders op, pompten er miljoenen in, en gebruikten ze om Boris Jeltsin aan de macht te helpen. De NTV van Goesinski ontwikkelde zich daarna langzaam als een kritisch volger van het Kremlin, waar Berezovski’s ORT meer op de lijn zat van Jeltsin en later Poetin. Het uiteindelijke lot van deze twee zenders is tekenend voor de manier waarop Poetin te werk is gegaan.

Megafoon van het Kremlin

Toen de NTV onwelgevallig begon te berichten over de tweede Tsjetsjeense oorlog (door Poetin begonnen toen hij net aan de macht was) vielen zwaarbewapende veiligheidstroepen in 2000 de redactie binnen, nota bene tijdens een live-uitzending. Officieel vanwege ‘zakelijke onregelmatigheden’, maar officieus om de journalisten de mond te snoeren. Een jaar later werd het kanaal overgenomen door Gazprom-Media, de mediatak van het staatsenergiebedrijf. Sindsdien volgt het trouw de lijn van het Kremlin.

 Vanaf het moment dat de vroegere KGB-agent als leider het Kremlin binnenstapte, in 2000, zette Poetin alles op alles om de media onder controle te krijgen. Beeld SOPA Images/LightRocket via Gett
Vanaf het moment dat de vroegere KGB-agent als leider het Kremlin binnenstapte, in 2000, zette Poetin alles op alles om de media onder controle te krijgen.Beeld SOPA Images/LightRocket via Gett

De ORT van Berezovski werd anders aangepakt. Nadat de miljardair ruzie had gekregen met Poetin en naar het buitenland was gevlucht, werd de zender omgebouwd tot Rusland 1, of het Pervy Kanal (het Eerste Kanaal). Dit is nu de grootste zender van het land, door waarnemers gezien als de megafoon van het Kremlin. Kosten noch moeite worden gespaard om kijkers te trekken en vast te houden. Dagelijks zijn er spectaculaire shows, sportprogramma’s en soaps te zien die wat productie betreft niet onderdoen voor wat er in het Westen gemaakt wordt. Sterker: het is vaak de overtreffende trap. En al die Russen die eenmaal hebben ingeschakeld en niet meer weg zappen, krijgen tussendoor ook nieuws- en actualiteitenprogramma’s voorgeschoteld die precies dat melden wat de staat wil dat ze melden.

Instructies opvolgen

Poetin gaf hier ooit de volgende verklaring voor tegen Aleksej Venediktov, hoofdredacteur van radiozender Echo van Moskou, zo zei die in het Amerikaanse blad The Atlantic: “De media werken als volgt. Je hebt een eigenaar, die heeft zijn denkbeelden en gebruikt het medium om dingen gedaan te krijgen. De overheid is ook een eigenaar, en de media die van de overheid zijn moeten haar instructies opvolgen.” De bevolking vindt dat geen probleem, zo blijkt uit een onderzoek uit 2017: 76 procent van de Russen vindt het de taak van de media om de overheid te ondersteunen. De Echo van Moskou, die het lang volhield als onafhankelijk station, is inmiddels overigens ook gesloten. Op 1 maart jongstleden werd het uit de lucht gehaald vanwege zijn berichtgeving over de oorlog in Oekraïne.

Poetins propagandamachine draait op volle toeren, en dat is eigenlijk al zo sinds 2014, toen Rusland de Krim annexeerde. Bij Rusland 1 werken nu mensen als Vladimir Solovjov. Volgens het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken is hij ‘op dit moment misschien wel de grootste propagandist van het Kremlin’. In zijn eigen televisieshows, waaronder Zondagavond met Vladimir Solovjov, gaat hij bijna dag in, dag uit tekeer tegen de vijanden van de staat. Zijn monologen kenmerken zich door haatspraak, geschreeuw, persoonlijke beledigingen en vernedering. Hij is ook erg actief op sociale media en YouTube. De laatste blokkeerde in maart zijn kanalen vanwege ‘het oproepen tot geweld’ en ‘het aanmoedigen van bombardementen op Kiev, inclusief burgerdoelen’.

Zombiebox

Inmiddels controleert het Kremlin bijna alle tv-stations, dus de Russische kijker krijg alleen maar propaganda voorgeschoteld op wat inmiddels de ‘zombiebox’ is gaan heten. De zenders die nog niet zijn verboden, wordt het werken door nieuwe wetten of extra belastingen feitelijk onmogelijk gemaakt. “De overgrote meerderheid van onafhankelijke journalisten zit in het buitenland,” zei Ruslandkenner Ulrike Gruska van Journalisten Zonder Grenzen in een gesprek met Deutsche Welle. De mensen die nog wel voor de staatsmedia werken, doen dat vooral voor het geld of de zekerheid van een baan. En het zijn daarbij ook niet de grootste lichten, merken sommige waarnemers op.

Af en toe zijn er wel barstjes te zien, zoals die keer dat Rusland 1-redacteur Marina Ovsjannikova plots in beeld verscheen tijdens een live-uitzending met een bord waarop stond: ‘Geloof de propaganda niet. Ze liegen hier tegen u.’ Of vorige week maandag nog, toen de militaire analist Michail Tsjodarjonok zich tijdens een paneldiscussie liet ontvallen dat de invasie van Oekraïne niet zo voorspoedig verloopt. Sterker: “Het gaat duidelijk nog erger worden.”

Het zijn vooralsnog incidenten. Er wordt nog steeds voornamelijk bericht over ‘Oekraïense neonazi’s’ en ‘door het Westen in scène gezette slachtingen’ zoals in Boetsja.

Ook Tsjodarjonoks kritische houding was van korte duur: vrijdag, nog geen week nadat hij zich negatief had uitgelaten over het Russische leger, zat de oud-kolonel weer aan tafel bij een talkshow en sloeg daar een geheel andere, positieve toon aan. De wapens die Oekraïne geleverd kregen van het Westen stelden volgens hem niet veel voor, en berichten over een Oekraïense tegenaanval noemde hij maar geruchten. De oud-kolonel is volgens de Amerikaanse journalist en columnist Julia Davis, die de Russische televisie op de voet volgt en daarover bericht, overduidelijk op het matje geroepen ‘door niet nader genoemde figuren’.

Ulrike Goerska is helder en somber in haar analyse: “De huidige situatie van de media in Rusland doet denken aan de donkerste en moeilijkste dagen van de Sovjet-Unie.”

Meer over