PlusNieuws

Hoe een Nederlandse ‘burgerjournaliste’ betrokken raakte bij het Russische leger

In het Russische tv-journaal dook opeens de Nederlandse ‘burgerjournaliste’ Sonja van den Ende op, die meereisde met het Russische leger in Oekraïne. ‘Rusland zet hen in voor de binnenlandse publieke opinie.’

Cyril Rosman
Sonja van den Ende in Volnovakha bij een ziekenhuis dat zou zijn  gebombardeerd door het Oekraïense leger. Beeld VK.com
Sonja van den Ende in Volnovakha bij een ziekenhuis dat zou zijn gebombardeerd door het Oekraïense leger.Beeld VK.com

Er zijn maar weinig westerse journalisten die de waarheid vertellen, zegt de presentatrice van Vremja, een goed bekeken nieuwsprogramma op het eerste kanaal van de Russische tv. “Maar er zijn ook reporters die niet bang zijn om de waarheid te vertellen. Zij gingen naar de Donbass.”

Dan volgt een reportage over een groepje mensen, gekleed in scherfvesten en helmen met het woord ‘pers’ erop. Ze worden door Russische functionarissen in Oost-Oekraïne rondgeleid in een stelling ‘van waaruit de Oekraïners schoten op de huizen van mensen in de Donbass’. De stelling ligt vol met opgestapelde granaten en (ongeschonden) vlaggen met nazisymbolen erop. De boodschap voor de kijker is duidelijk: dit is een door de Russen veroverde stelling van het beruchte Azov-bataljon geweest, een extreemrechts onderdeel van het Oekraïense leger.

De verslaggever van Rusland 1 (zonder helm en scherfvest) interviewt wat deelnemers aan de rondleiding: een Duitser, een IJslander en een Nederlandse. “Ik ben hier voor het eerst en nu krijg ik een volledig ander beeld. In de westerse media worden heel vaak fake beelden uitgezonden van lokale inwoners,” zegt Sonja van den Ende. “In het Westen praten ze helemaal niet over het Azov-bataljon.” Daarna praat de Russische verslaggever door over ‘de nieuwe feiten van de genocide op de Russisch sprekende inwoners van Oekraïne’.

Het Russische nieuwsprogramma Vremja van 28 maart. Het item begint na ongeveer 9 minuten.

Wat gebeurt hier, in dit Russische tv-journaal van eind maart? En wie is Sonja van den Ende?

Om met dat laatste te beginnen: een vrouw van in de veertig uit Denekamp, Twente. Ze werkt niet voor een traditioneel Nederlands nieuwsmedium. Wel doet ze verslag via haar eigen website en facebookpagina met 4800 volgers.

In 2010 stond Van den Ende namens de SP op plek 16 op de lijst voor de provinciale verkiezingen in Overijssel. “Ze was heel actief, kwam naar demonstraties die we organiseerden tegen de oorlogen in Irak en Afghanistan,” herinnert de lokale SP-bestuurder Vincent Mulder zich. “Het ging mis toen de burgeroorlog in Syrië uitbrak. Sonja was heel erg pro-Assad (de Syrische president, red.) en dat was de SP niet. Ze stond ook niet open voor een gesprek daarover. Ze heeft stilletjes haar lidmaatschap opgezegd.”

Van den Ende was getrouwd met een Syriër en woonde jarenlang in het land. Sinds het uitbreken van de Syrische burgeroorlog plaatst ze pro-Assad-artikelen op haar site en sociale media. De president wordt door westerse landen en mensenrechtenorganisaties verantwoordelijk gehouden voor chemische aanvallen en bombardementen met clustermunitie waarbij tienduizenden burgerdoden vielen. Rusland steunt Assad, politiek en militair. “De oorlog in Syrië is uitgelokt door het Westen, net zoals nu in Oekraïne gebeurt,” stelt Van den Ende.

Het ziekenhuis in Volnovakha bij Donetsk is zo goed als verwoest. Rusland en Oekraïne wijzen naar elkaar als dader. Beeld SERGEI ILNITSKY/EPA
Het ziekenhuis in Volnovakha bij Donetsk is zo goed als verwoest. Rusland en Oekraïne wijzen naar elkaar als dader.Beeld SERGEI ILNITSKY/EPA

Kremlin-politicoloog Doegin

Hoe de Denekampse in Oost-Oekraïne belandde? “Ik werd namens de organisatie Eurasia uitgenodigd voor een conferentie in Rusland. Daar bleek dat we mee konden naar Oekraïne, beschermd door het Russische leger, om de realiteit aan de grond te zien,” antwoordt Van den Ende op vragen van deze krant.

Eurasia is opgezet door de Russische ultraconservatieve, politicoloog Alexander Doegin, die ook aanwezig was op de conferentie. De denkbeelden van Doegin, een Euraziatisch rijk waarin Rusland de leidende rol heeft, hebben veel invloed in het Kremlin.

Van den Ende gaat na de conferentie op reis met een groep andere zelfbenoemde reporters. Onder hen een Duitser die schrijft voor de website anti-spiegel.ru, een verwijzing naar een bekend Duits tijdschrift. Ze gaan onder meer naar de stad Melitopol in Zuid-Oekraïne en daarna naar de Donbass in Oost-Oekraïne. “Het doel was om objectief verslag te doen van de Russische operatie. Europa spreekt van oorlog en laat alleen de Oekraïense kant zien. Vroeger kon je als media kritiek uiten, maar dat zie ik niet meer terug sinds de Syrië-oorlog, de coronacrisis en nu Oekraïne.”

‘Twijfel aan moorden in Boetsja’

De Denekampse zegt dat ze niet gelooft dat Rusland het ziekenhuis in Marioepol bombardeerde. Ook twijfelt ze aan de Russische verantwoordelijkheid voor de mogelijke oorlogsmisdaden in de plaats Boetsja, bij Kiev. “Die lichamen lagen nog niet op straat toen de Russen vertrokken. Er moet een écht onderzoek komen.” Andersom schrijft Van den Ende wel over ‘misdaden van de Oekraïners’. “Het ergste wat ik heb gezien was het stadje Volnovakha. Het was pas bevrijd en lag in puin, volgens bewoners hebben niet de Russen maar de Oekraïners en de rechts-radicale bataljons dat gedaan. Zelfs het ziekenhuis hebben ze in brand gestoken.”

Van den Ende volgt in haar antwoorden de Kremlinrichtlijn: ze spreekt niet van een oorlog, maar van een militaire operatie, schrijft over ‘bevrijde dorpen’ en focust op neonazistische elementen in Oekraïne.

Louk Faesen, die voor het The Hague Centre for Strategic Studies onderzoek doet naar Russische desinformatie, is niet verbaasd over de verslaggeving van Van den Ende. “Het wantrouwen van sommige mensen naar de westerse instellingen gaat soms zo diep, dat ze niet meer kritisch zijn op het alternatieve verhaal.” Een fenomeen dat de afgelopen jaren ook te zien was bij coronacomplotdenkers.

Het rondleiden van geselecteerde westerse ‘reporters’ door Rusland is volgens Faesen vooral voor binnenlands gebruik. “Buitenlandse ‘burgerjournalisten’ krijgen een nationaal podium in het Russische journaal om desinformatie en propaganda van het Kremlin te bevestigen, bijvoorbeeld over het zogenoemde Oekraïense neonaziregime en de aanwezigheid van biologische wapens. Ze bevestigen Poetins kritiek op westerse media en overheden en zetten die weg als onbetrouwbaar.” Kritische berichtgeving zien de Russen niet: “De persvrijheid daar is zo goed als dood.”

Het uitnodigen van gelijkgestemde westerse burgerjournalisten past ook in het web van desinformatie dat Rusland al jaren in Europa spint. “Er zijn westerse mediaorganisaties die direct gesponsord worden door de Russische inlichtingendiensten. En er wordt Russische desinformatie verspreid in lezersreacties bij Europese kranten, om vervolgens te claimen in Russische media dat ‘de westerse krantenlezer vindt…’”

Van den Ende woont inmiddels niet meer in Nederland, zegt ze. “Gezien de huidige situatie in Nederland en West-Europa is er voor kritische geluiden geen plek meer. Dat is treurig. De mensen zouden wakker moeten worden en zelf onderzoek moeten doen.”

Meer over