PlusAchtergrond

Grootste Nederlandse poolexpeditie brengt gevolgen klimaatverandering in kaart

De grootste Nederlandse poolexpeditie ooit is onderweg naar het eiland Edgeøya aan de oostkant van Spitsbergen. Wetenschappers én toeristen willen de gevolgen van klimaatopwarming in kaart brengen. ‘Wij nemen mensen mee naar een ecologische crime scene.

Bob van Huët
Expeditieleider Maarten Loonen (rechts) doet samen met Nederlandse wetenschappers onderzoek bij het eiland Edgeøya, aan de oostkant van eilandengroep Spitsbergen, tijdens de grootste Nederlandse poolexpeditie ooit.  Beeld ANP
Expeditieleider Maarten Loonen (rechts) doet samen met Nederlandse wetenschappers onderzoek bij het eiland Edgeøya, aan de oostkant van eilandengroep Spitsbergen, tijdens de grootste Nederlandse poolexpeditie ooit.Beeld ANP

Spitsbergen gaat Maarten Loonen aan het hart. Weinig Nederlanders zullen zo vaak op de door Willem Barentsz ontdekte poolarchipel (1596) zijn geweest als de onderzoeker van het Arctisch Centrum van de Rijksuniversiteit Groningen. Loonen zit er inmiddels alweer anderhalve maand (voor de 33ste keer) en maakt zich op voor de ontvangst van de tweede SEES.nl-expeditie die woensdag voor negen dagen afvaart vanaf de nederzetting Longyearbyen, de grootste nederzetting op Spitsbergen.

“Het is hier op het moment behoorlijk warm. Zeven graden. 7,1 zelfs,” zegt de onderzoeker vanuit Ny-Ålesund, een onderzoekersnederzetting een stuk boven Longyearbyen waar Nederland tussen veel andere landen ook een eigen station heeft. Het is er stralend blauw, maar dat voelt een beetje onheilspellend omdat we ook allemaal weten dat er klimaatverandering gaande is, aldus Loonen.

“Ik ben hier nu anderhalve maand. In de eerste jaren dat ik hier zat had ik altijd lang ondergoed aan. Nu niet meer. Dat zijn van die kleine dingetjes. Ik ben maar gestopt met praten over rekenmodellen, want ik kan beter vertellen wat ik zelf heb meegemaakt. Vandaag hebben we gevaren op een plek waar we vorig jaar niet konden varen. Het terugtrekken van de gletsjers is heel zichtbaar, maar je ziet ook de toegenomen neerslag op jaarbasis. Er valt momenteel drie keer zoveel neerslag als in de jaren negentig.”

De grootste Nederlandse poolexpeditie ooit vertrekt komende week naar het eiland Edgeøya aan de oostkant van Spitsbergen. Beeld ANP
De grootste Nederlandse poolexpeditie ooit vertrekt komende week naar het eiland Edgeøya aan de oostkant van Spitsbergen.Beeld ANP

‘Moet nu twee weken eerder komen’

Zijn eigen veldwerk – Loonen is een van de specialisten op het gebied van brandganzen, die overwinteren in Schotland en broeden op Spitsbergen – is ook veranderd door de klimaatveranderingen. “Ik wil hier altijd een paar dagen voordat de eieren uitkomen zijn. Ik moet nu echt twee weken eerder komen dan dan in 1990. De ganzen passen zich aan de veranderingen aan. Hun trekroutes wijzigen ook. Het zijn echt heel grote veranderingen. Wij mensen zullen dat ook moeten doen, want het smeltende poolijs gaat het leven van volgende generaties ingrijpend veranderen.” Het zijn allemaal redenen om nu met veel mensen te gaan kijken, echt iets te gaan meten, daar een goed verhaal van te maken en hopelijk ook lessen uit te trekken, vindt Loonen.

De eerste SEES-.nl-expeditie was in 2015. Het vervolg stond voor 2020 gepland, maar moest vanwege corona worden uitgesteld. De opzet is dezelfde, zegt Dick van der Kroef, directeur van het Nederlands Polair Programma dat de expeditie met zo’n twee ton subsidieert. Vanaf het schip Ortelius zal ter plaatse wetenschappelijk onderzoek worden gedaan naar de effecten van de razendsnelle klimaatverandering (twee tot vier keer sneller) in het poolgebied.

Onderzoekers en toeristen mee

Er varen liefst vijftig onderzoekers mee van Nederlandse kennisinstellingen, verdeeld over negen wetenschappelijke thema’s (biologie, aardwetenschap maar ook bijvoorbeeld archeologie en sociologie). En – dat maakt deze expeditie bijzonder – er reizen ook nog eens vijftig (betalende) toeristen mee. Enerzijds om de kosten te dekken, anderzijds om de wetenschappers te ondersteunen met hand- en spandiensten en zelf ook onderdeel te zijn van het onderzoek. Van der Kroef: “Zie het ook als een demonstratieproject. We nemen de mensen mee naar een ecologische crime scene en laten zien wat klimaatverandering betekent. Het worden geloofwaardige ooggetuigen, hoop ik, die anderen gaan vertellen wat ze zelf hebben gezien. Als je tegelijk ook nog heel goede wetenschap kunt bedrijven, heb je best een unieke expeditie.”

Een Nederlandse wetenschapper doet onderzoek bij het eiland Edgeøya, aan de oostkant van eilandengroep Spitsbergen, tijdens de grootste Nederlandse poolexpeditie ooit.  Beeld ANP /  ANP
Een Nederlandse wetenschapper doet onderzoek bij het eiland Edgeøya, aan de oostkant van eilandengroep Spitsbergen, tijdens de grootste Nederlandse poolexpeditie ooit.Beeld ANP / ANP

‘Het eeuwige dilemma’

Voor de hand liggende vraag is dan wel of het – juist vanwege de kwetsbaarheid van het gebied – wel zo’n goed idee is daar nog eens vijftig toeristen heen te brengen. Loonen ziet het als noodzakelijk compromis. Van der Kroef spreekt van ‘het eeuwige dilemma van onderzoekers’. “Je wilt de feiten vastleggen en de samenleving informeren over wat er speelt, maar tegelijk ben je zelf onderdeel van het patroon. Je kunt niet op een andere manier in het gebied komen. Vanwege corona zijn onderzoekers al twee jaar niet in staat geweest hun veldwerk ter plaatse te doen. Je moet voorkomen dat hun kennis niet meer actueel is.”

Loonen vindt het boeiend dat er deze keer een aantal sociale wetenschappers meevaren die kijken wat er nou gebeurt als je zo’n reis als toerist maakt. “Ik vind het heel mooi dat mensen hier willen komen kijken. Maar de vraag is: doen ze dat als een exclusief vakantietje of doet het ze echt iets? In de praktijk zie ik bij de meeste deelnemers dat het ze raakt, maar dat is niet eerder gedocumenteerd. Deze reis biedt een mogelijkheid voor zulk onderzoek. Want je moet absoluut kritisch blijven bij dit soort reizen.”

Het ingewikkelde van het ongerepte Spitsbergen is dat het nog steeds fantastisch is om er te zijn, erkent Loonen. “Ik kijk naar buiten en zie bergen met sneeuw. Het is gewoon heel indrukwekkend. Zo indrukwekkend dat het je raakt. Je hebt een ontmoeting met de natuur. Maar als je bedenkt hoe het dertig jaar geleden was en wat daarvan over is... Ik heb een beetje de profetenrol op me genomen om het toch in een kader te plaatsen. Daar biedt deze expeditie een fantastische mogelijkheid voor. Laten we samen iets aan bewustwording doen.”

.Ruim vijftig wetenschappers bestuderen onder meer planten, dieren, bodemvervuiling en het landschap. De expeditie wordt georganiseerd door het Arctisch Centrum van de Rijksuniversiteit Groningen (RUG). ANP FRITS STEENHUISEN Beeld ANP /  ANP
.Ruim vijftig wetenschappers bestuderen onder meer planten, dieren, bodemvervuiling en het landschap. De expeditie wordt georganiseerd door het Arctisch Centrum van de Rijksuniversiteit Groningen (RUG). ANP FRITS STEENHUISENBeeld ANP / ANP
Meer over