PlusTen slotte

Frederik Willem de Klerk (1936-2021): de bekeerde conservatief die Zuid-Afrika veranderde

De voormalige Zuid-Afrikaanse president is op 85-jarige leeftijd overleden. Hij is de man die in 1990 het besluit nam om Nelson Mandela vrij te laten.

Het Parool
Frederik Willem de Klerk, ooit voorstander van rassenscheiding, maakte een politieke ommekeer en zorgde voor grote hervormingen in Zuid-Afrika. Beeld Sygma via Getty Images
Frederik Willem de Klerk, ooit voorstander van rassenscheiding, maakte een politieke ommekeer en zorgde voor grote hervormingen in Zuid-Afrika.Beeld Sygma via Getty Images

Frederik Willem de Klerk, president van 1989 tot 1994, veranderde van geharnast voorstander van rassenscheiding in de man die Nelson Mandela vrijliet en een einde maakte aan het apartheids-regime. De ommekeer van De Klerk, die donderdag in Kaapstad overleed aan kanker, verbaasde vriend en vijand. Conservatieve witte mensen beschouwden hem als een verrader en zwarte Zuid-Afrikanen bleven argwanend. Ze zagen hem nog altijd als medeverantwoordelijk voor de misdaden die in naam van de apartheid waren begaan.

‘FW’, zoals De Klerk in de volksmond heette, werd op 18 maart 1936 in Johannesburg geboren. Het idee van witte suprematie werd hem met de paplepel ingegoten. Zijn vader was actief in de rechtse Nasionale Party (Nationale Partij) - uitsluitend voor witte mensen - en bracht het tot minister. Na z’n rechtenstudie, die hij cum laude afrondde, ging de jonge De Klerk aan de slag als advocaat. In 1969 werd hij parlementslid voor de Nasionale Party, waar hij gold als een conservatief houwdegen. Zijn politieke ster rees snel en in 1978 begon hij aan een serie ministersposten in achtereenvolgende kabinetten onder leiding van Vorster en Botha.

Hij toonde zich daarbij een overtuigd aanhanger van de apartheid. Als minister van Onderwijs pleitte hij tussen 1984 en 1989 nog voor de handhaving van aparte witte en zwarte universiteiten, zoals alles tussen zwart en wit in Zuid-Afrika gescheiden was en ook moest blijven.

Groep ‘Verligten’

In 1989 kwam er plotseling een ommekeer. Hij sloot zich aan bij de groep ‘Verligten’ binnen de partij en werd hun leider. Het feit dat hij een progressieve broer had, journalist Willem de Klerk, zal daar niet vreemd aan zijn geweest. Kort daarop koos de Nasionale Party, waar men ook voelde dat de tijd voor hervormingen naderbij kwam, FW tot haar leider. In september 1989 nam hij het presidentschap over van Pieter Botha, die was afgetreden na een beroerte.

In zijn eerste toespraak als president sprak De Klerk tot veler verrassing de hoop uit dat Zuid-Afrika een non-raciale maatschappij zou worden. Hij ging voortvarend aan de slag. Al snel hief De Klerk onder meer het verbod op 34 organisaties op, waaronder de zwarte politieke partij African National Congress (ANC).

Ook gaf hij de pers meer vrijheid. Een golf van emotie trok over de wereld toen hij aankondigde dat Nelson Mandela, die 27 jaar eerder gevangen was gezet wegens anti-apartheidsacties en plannen om de regering omver te werpen, zou worden vrijgelaten. Op 11 februari 1990 wandelde de toen al 71-jarige Mandela met zijn vrouw Winnie aan de hand de gevangenis uit, gadegeslagen door vele honderden miljoenen tv-kijkers. Na z’n eerste ontmoeting met De Klerk zei Mandela: “Hij luisterde naar me. Dat was een nieuwe ervaring. Tot dan toe hoorden leiders van de Nasionale Party van zwarte leiders alleen wat zij wilden horen.”

Nog maanden overleg

Als voorzitter van het ANC voerde Mandela daarna nog vele malen overleg met de regering-De Klerk over het toekomstige Zuid-Afrika. De mannen werden overigens geen grote vrienden. Ondanks hun wederzijdse respect ergerden ze zich af en toe mateloos aan elkaar. Niettemin ontvingen ze in 1993 als duo de Nobelprijs voor de Vrede. De Klerk is wel vergeleken met oud-Sovjet-president en partijleider Mikhail Gorbatsjov. Die zette een omwenteling in gang die gevolgen had voor heel Oost-Europa. Historici geloven dat De Klerk en Gorbatsjov niet konden overzien waartoe hun eerste besluiten uiteindelijk zouden leiden. Soms wordt De Klerk zelfs gezien als hervormer tegen wil en dank.

In 1997 staakte De Klerk al z’n politieke activiteiten. In datzelfde jaar zorgde hij opnieuw voor opschudding binnen de conservatieve witte gemeenschap van Zuid-Afrika. Hij liet zich scheiden van zijn vrouw, met wie hij 38 jaar getrouwd was geweest. Het was bekend geworden dat hij al jarenlang een verhouding had met de echtgenote van een scheepsmagnaat, een sponsor van de Nasionale Party. Niet lang daarna trouwde De Klerk met zijn vriendin. Zijn ex-echtgenote werd later vermoord door een nachtwaker. Nadat in 2006 darmkanker bij De Klerk was geconstateerd, bleef hij tobben met zijn gezondheid.

In een voor zijn dood opgenomen boodschap heeft Frederik de Klerk excuses aangeboden voor het leed dat het apartheidsregime zwarten, gekleurden en Indiërs heeft aangedaan. “Ik bied zonder meer mijn verontschuldigingen aan voor al het leed en de ellende (..) die zijn veroorzaakt door apartheid,” aldus de voormalige president.

Meer over