EU-hof: geldkraan Polen en Hongarije mag dicht vanwege falende rechtsstaat

Polen en Hongarije riskeren tientallen miljarden EU-steun kwijt te raken als ze hun rechtsstaat niet snel op orde brengen. Blijven ze dat weigeren, dan heeft Brussel vanaf nu alle recht om zonder pardon de geldkraan dicht te draaien.

Frans Boogaard
De Poolse premier Morawiecki verweet Europa vorig jaar ‘financiële chantage’ en ‘ondermijning van de democratie’. Beeld EPA
De Poolse premier Morawiecki verweet Europa vorig jaar ‘financiële chantage’ en ‘ondermijning van de democratie’.Beeld EPA

Dat stelde het Europese Hof van Justitie woensdag in een arrest. Met Polen heeft Brussel al jaren grote problemen, omdat de regering er rechters politiek benoemt en ontslaat, en hen na ‘foute’ uitspraken via een tuchtraad tot de orde kan roepen. In Hongarije gaat het om een waslijst aan onderwerpen: asiel- en migratiewetten, corruptie, academische vrijheid en de onafhankelijkheid van de media, en in beide landen om de behandeling van lhbtq-gemeenschappen.

Polen en Hongarije krijgen met het arrest de deksel stevig op de neus: zij stapten zelf naar het door hen niet erkende Hof om aan financiële sancties te ontsnappen.

Voor andere lidstaten en de Commissie is het arrest een grote stap vooruit. Het enige wapen waarover zij tot nu toe beschikten, was het afpakken van het stemrecht – een in de praktijk nauwelijks toepasbare maatregel omdat de inbreuk bij unanimiteit moet worden vastgesteld. De lidstaat waarover het gaat stemt dan weliswaar niet mee, maar als twee zondaren afspreken elkaar de hand boven het hoofd te houden, staat de rest al machteloos.

Hongaarse exit

Miljarden EU-steun blokkeren is politiek makkelijker realiseerbaar en doet veel meer pijn. Premier Mateusz Morawiecki van Polen, die er (financieel) de hardste dreun van krijgt, verweet Europa vorig jaar ‘financiële chantage’ en ‘ondermijning van de democratie’. Zijn Hongaarse collega Orbán dreigde kort geleden zelfs met een Hongaarse exit.

Met het arrest legt het Hof de bal terug bij de Europese Commissie, die al meer dan een jaar treuzelt om het zogenoemde ‘conditionaliteitsmechanisme’ – geld afpakken van wie zich niet gedraagt – toe te passen. Het Parlement is zo nijdig over dat getreuzel, dat het de Commissie al twee keer met een ultimatum dreigde. En daarna met een proces.g

Kritiek vanuit het Parlement

Het verweer van Brussel was: ‘We willen eerst rechtszekerheid’. Maar ook nu die er is lijkt de Commissie nog niet direct uit de startblokken te schieten. Formeel moet ze nog beslissen of en wanneer ze het mechanisme gebruikt. Daarna moet er links en rechts nog wat worden geconsulteerd, dus vóór de Hongaarse parlementsverkiezingen van 3 april zal er niet veel meer gebeuren, zo waarschuwde justitiecommissaris Didier Reynders vorige maand al tegenover Politico.

Een veeg teken is ook dat Commissievoorzitter Ursula von der Leyen woensdagmiddag niet zelf naar Straatsburg reisde om met het Parlement te debatteren over vervolgstappen. In haar plaats ging Johannes Hahn (Begroting).

Hij mag rekenen op forse kritiek, onder meer van D66-leider in Europa Sophie in ‘t Veld. Ze verweet de Commissie en Von der Leyen vorig jaar al laksheid: “Ze verzint honderdduizend smoezen om niet in actie te hoeven komen en onderhandelt intussen met Polen over de rechtsstaat – alsof dat een onderwerp is waarover je zou kunnen onderhandelen.”

Haar VVD-collega Malik Azmani: “Ik verwacht dat het dralen voorbij is en de geldkraan wordt dichtgedraaid. Als EU moeten we onszelf serieus nemen. Waarom zou de rest van de wereld het anders doen?” Thijs Reuten (PvdA): “De tijd van pappen en nathouden is al heel lang voorbij. Daar blijven we Commissie en Raad aan herinneren, tot de Polen weer kunnen rekenen op onafhankelijke rechters en Hongarije weer een democratie is.”