PlusAchtergrond

Dit is Maxar, het bedrijf dat haarscherpe satellietbeelden maakt van Oekraïne (en daarmee Poetin in verlegenheid brengt)

Sattelietbeelden van Boetsja, waar de Russen Oekraïense burgers dood op straat achterlieten. Beeld ANP/EPA
Sattelietbeelden van Boetsja, waar de Russen Oekraïense burgers dood op straat achterlieten.Beeld ANP/EPA

Al zeker drie keer speelden openbaar gemaakte satelliet­beelden van het bedrijf Maxar een cruciale rol in de beeldvorming rond de oorlog in Oekraïne. Hoe kan het dat juist Maxar telkens die beelden levert? En hoe zit het met de Russische satellieten?

Sander van Mersbergen

God ziet alles, zeiden ze vroeger in de kerk. Of Vladimir Poetin zich daar wat van aantrekt, is de vraag. Waar hij inmiddels wel van doordrongen zal zijn: naast God heeft ook het Amerikaanse bedrijf Maxar een alziend oog. En daar kan de Russische president onmogelijk gelukkig mee zijn.

In de eerste weken van de oorlog kon de buitenwereld dankzij de luchtfoto’s die Maxar maakte van het Russische konvooi bij Kiev rechtstreeks in de kaarten van het Kremlin kijken. Vervolgens kon The New York Times met behulp van Maxarbeelden aantonen dat de lijken in de straten van Boetsja door de Russen zijn achtergelaten. Ook verschenen foto’s van Russische colonnes ten oosten van Charkov die richting de Donbas trokken.

Vrijdag kwamen daar beelden uit de omgeving van Marioepol bij. Satellietfoto’s van Maxar lijken het bestaan van massagraven aan te tonen, die volgens de Oekraïners door Russen zijn gegraven.

Het roept de vraag op wat Maxar precies is: kunnen zij iets wat niemand anders kan?

We gaan eerst te rade bij het in Colorado zetelende bedrijf zelf. ‘Maxar exploiteert ’s werelds meest geavanceerde commerciële constellatie voor satellietbeelden in een baan om de aarde,’ mailt woordvoerder Fernando Vivanco. ‘Onze elektro-optische beelden met hoge resolutie geven het duidelijkste, meest actuele beeld van de aarde.’

SpaceX van Elon Musk

Heel simpel gezegd: Maxar maakt dus beelden vanuit de ruimte. Nieuw is dat zeker niet, zegt defensie-expert Peter Wijninga van kenniscentrum HCSS. “Al vanaf het begin van de ruimtevaart hebben het Westen en de Russen enorm geïnvesteerd in observatiesatellieten. Daarmee wilden ze inzicht krijgen in het kernwapenarsenaal van de ander.”

Verschil met de jaren zestig is de stand van de technologie. Waar een lancering vroeger een prestatie van formaat was – heel zeldzaam en duur – is het nu een activiteit die door een bedrijf als SpaceX van Elon Musk commercieel wordt uitgebaat. “Musk kan met één lancering al zestig satellieten tegelijk de lucht in schieten,” zegt Pieter Visser, hoogleraar Astrodynamica en Ruimtemissies aan de Technische Universiteit van Delft. “Dat heeft hij geloof ik al dertig keer gedaan. Het is de laatste jaren heel snel heel veel drukker geworden in de ruimte.”

Met al die satellieten wordt van alles geregistreerd, legt Sven Briels uit. Hij is eigenaar van Readar, een bedrijf dat zijn geld verdient met het analyseren van luchtfoto’s. “Je hebt de grootschalige monitoring, met satellieten van bijvoorbeeld Nasa en ESA, die zijn gefocust op weer en klimaat. Ook zijn er satellieten waarmee wordt gekeken naar bebossing, landbouw en CO2.”

Tekst loopt door onder de foto.

Dit satellietbeeld van Maxar toont de Moskva, het schip dat volgens de Oekraïners sneuvelde door een raketaanval. Hier ligt het Russische oorlogsschip nog in de haven van Sebastopol. Beeld AP
Dit satellietbeeld van Maxar toont de Moskva, het schip dat volgens de Oekraïners sneuvelde door een raketaanval. Hier ligt het Russische oorlogsschip nog in de haven van Sebastopol.Beeld AP

Enige leverancier die dat niveau haalt

En je hebt dus satellieten waarmee stukken land gedetailleerd in kaart kunnen worden gebracht, zoals die van Maxar. Dat gebeurt onder meer ten behoeve van defensie en oorlogsvoering. Het Amerikaanse bedrijf slaagt erin op honderden kilometers hoogte zulke goede camera’s op te hangen, dat ze foto’s leveren met pixels van 30 bij 30 centimeter.

Briels: “Maxar is de enige leverancier die dat detailniveau nu haalt.” Ruimtevaarthoogleraar Visser zegt ‘verbaasd’ te zijn geweest over de scherpte van de beelden. Defensie-expert Wijninga: “Vroeger kon je op dat soort satellietbeelden bijvoorbeeld huizenblokken onderscheiden, tegenwoordig zie je individuele voertuigen staan.”

De Amerikaanse veiligheidsdiensten zijn voor Maxar een belangrijke klant. ‘Onze beelden geven vele klanten, waaronder de Amerikaanse overheid en zijn bondgenoten, een accuraat, up-to-date beeld van de omstandigheden op de grond,’ schrijft woordvoerder Vivanco. ‘Via die samenwerking verstrekt Maxar deze niet-geheime beelden ook rechtstreeks aan Oekraïne. Bovendien willigen we verzoeken van de VS in om bepaalde extra beelden te maken.’

Veel meer beelden beschikbaar

Niet elk stukje grond wordt realtime in de gaten gehouden, legt Briels uit – zover is de technologische ontwikkeling nog niet. “Zo’n satelliet draait in een baan om de aarde, 90 procent van de tijd hangt hij niet boven Oekraïne. En ook als hij er wel boven hangt, kan hij niet meteen een heel brede strook in beeld brengen. De camera’s zoomen zover in, dat ze van tevoren moeten bepalen waar ze op gericht worden. Het kan goed zijn dat bijvoorbeeld Boetsja op speciaal verzoek is gefotografeerd.”

In zekere zin is het giswerk, dus. Zoals het voor ons gewone stervelingen ook maar de vraag is wat er allemaal nog meer vanuit de ruimte wordt vastgelegd. “De grote mogendheden hebben ook hun eigen spionagesatellieten,” zegt Visser. “We weten nog niet half wat er allemaal in beeld gebracht wordt.”

Er zijn bovendien tal van andere bronnen, vult Wijninga aan. “Dat draagt in legertermen bij aan de ‘common operational picture’: informatie van satellieten, drones, bemande en onbemande vliegtuigen en bronnen op de grond wordt bij elkaar in de mixer gedaan. Dat beeld zien wij nooit, want daar zouden zij veel te veel mee vrijgeven. Wat wij zien, zijn een paar plaatjes die door dat bedrijf met toestemming van de CIA naar buiten zijn gebracht. Dat zijn de beelden waarvan ze willen dat wij die zien. Dat moet je goed beseffen.”

Big Brothers in de ruimte

Hoewel de Amerikanen op het vlak van satellieten wereldwijd vooroplopen, moeten we niet denken dat de Russen veel minder informatie hebben, stelt Wijninga. Als voorbeeld komt een bombardement in de buurt van Lviv in maart ter sprake, waarbij een trainingsfaciliteit van het Oekraïense leger werd getroffen. Daar sneuvelden ook buitenlandse huursoldaten.

Wijninga: “Ik vermoed dat ze die faciliteit al op satellietbeelden hadden gezien, en dat ze in combinatie met bronnen ter plaatse hebben vastgesteld dat dat een doelwit kon zijn. Het valt niet uit te sluiten dat ook socialemediaberichten van buitenlandse soldaten een rol hebben gespeeld.”

De Big Brothers in de ruimte zorgen ervoor dat niemand zich onbespied kan wanen. Vliegtuigen kun je de lucht uit schieten, bij satellieten is dat een stuk ingewikkelder. Andersom zorgen ze er ook voor dat je steeds meer van je tegenstander weet.

Dat geeft strategische voordelen, ziet Wijninga. “De uitdaging is dan wel om er goed mee om te gaan. Poetin stond voor hij de oorlog begon duidelijk niet open voor de info die hij kreeg. Misschien werd het ook wel bij hem weggehouden. Dan kan het nog steeds misgaan.”

Het Russische konvooi dat eind januari onderweg leek naar Kiev, en diverse malen door Maxar werd gefotografeerd. Beeld DigitalGlobe/Getty Images
Het Russische konvooi dat eind januari onderweg leek naar Kiev, en diverse malen door Maxar werd gefotografeerd.Beeld DigitalGlobe/Getty Images
Meer over