Nieuws

Deal Rusland en Oekraïne over graanexport dichtbij: opsteker, maar geen eerste stap richting vrede

Hoopvol bericht uit Istanboel: de redding van 20 miljoen ton Oekraïens graan lijkt nabij. Volgens Turkije zijn Oekraïne en Rusland dicht bij een deal voor veilige graanexportroutes over zee. Het zou wereldwijde voedseltekorten afwenden, maar een eerste stap in het vredesproces lijkt het niet.

Tom Kieft
null Beeld ANP / EPA
Beeld ANP / EPA

De Turkse defensieminister Hulusi Akar liet woensdag na een overleg tussen delegaties van Oekraïne, Rusland, Turkije en de Verenigde Naties in Istanboel weten dat een overeenstemming over veilige exportroutes over zee voor Oekraïens graan zo goed als rond is. De details zouden nog moeten worden uitgewerkt, maar volgende week zou er een deal kunnen liggen.

VN-topman António Guterres was iets voorzichtiger en sprak van een ‘cruciale stap voorwaarts’. De Oekraïense president Zelenski zei dat er ‘vooruitgang’ was geboekt. “De komende dagen zullen we het eens worden over de details met de secretaris-generaal van de VN,” aldus Zelenski in zijn dagelijkse videobriefing.

Het is een zeldzame opsteker in de voortslepende oorlog in Oekraïne – en bovendien een tamelijk onverwachtse. Al sinds het begin van de oorlog in februari zit er geen beweging in de diplomatieke overleggen tussen Oekraïne en Rusland. Afgelopen vrijdag nog zei de Russische minister van Buitenlandse Zaken Lavrov tijdens de G20-top in Bali geen idee te hebben wanneer beide partijen weer om tafel zouden gaan om te praten. Dinsdag gebeurde dat dus toch, en zit er blijkbaar meteen schot in de zaak. Al kan de deal natuurlijk nog klappen.

Pressiemiddel

Oekraïne en het Westen verwijten Moskou de graanexport te saboteren als pressiemiddel. Russische oorlogsschepen blokkeren volgens Oekraïne de veilige doorgang in de Zwarte Zee voor graanschepen van en naar havenstad Odessa. Moskou beweert andersom dat Oekraïne de aanstichter van de graancrisis is, doordat het land zeemijnen heeft geplaatst. Oekraïne plaatste die om de Russische vloot op afstand te houden, maar volgens het Kremlin verstoort Kiev daarmee de veilige scheepvaart.

Een plan dat nu op tafel ligt is dat de Oekraïense graanschepen begeleid worden, langs de Oekraïense mijnen en de Russische vloot, naar de Bosporus, de zeestraat die de Zwarte Zee met de Middellandse Zee verbindt. In Istanboel zou de VN een centrum inrichten om de transporten te coördineren. Turkije, dat optreedt als bemiddelaar in de gesprekken tussen Oekraïne en Rusland, zou moeten toezien op de inspectie van de schepen om te voorkomen dat ze gebruikt worden voor wapensmokkel naar Oekraïne – een eis van Rusland.

Een deal over de graanexport zou goed nieuws zijn voor de miljoenen mensen over de hele wereld die voor hun dagelijks brood afhankelijk zijn van de Oekraïense export. Oekraïne geldt als een van de grootste exporteurs van tarwe ter wereld. Momenteel ligt ruim 20 miljoen ton graan te verpieteren in graansilo’s, die zo vol zitten dat er geen nieuw graan bij past. Zonder dat graan dreigen er tekorten, met name in Afrika en delen van Azië.

Bombardementen gaan door

Als een eerste stap in de bredere vredesonderhandelingen moet een eventueel akkoord over graan volgens westerse analisten echter niet worden gezien. “Serieuze vredesbesprekingen komen hoogstwaarschijnlijk pas als een partij beseft dat het op het slagveld heeft verloren of als beide partijen zijn vastgelopen,” aldus Paul van Hooft, politiek analist van het Den Haag Centrum voor Strategische Studies.

En daar is nog geen blijk van. Oekraïne bereidt een tegenoffensief voor nu het over nieuwe westerse wapens beschikt en de Russische bombardementen in de Donbas gingen donderdag onverminderd door.

Dat een deal over de graanexport wel kans van slagen heeft, komt volgens Van Hooft doordat alle betrokken partijen iets te winnen hebben bij een akkoord. “Oekraïne omdat het de export nodig heeft om het land draaiende te houden, Turkije omdat het zich zo kan profileren als invloedrijke regionale macht en Rusland omdat het internationaal wel wat goodwill kan gebruiken. Nu nog zijn in Afrika en Azië veel landen die de handen niet van Rusland aftrekken, maar als de graanprijzen door het dak schieten en Moskou daar de schuld van krijgt, zou dat sentiment kunnen omslaan. Voor Poetin is dat mogelijk een risico dat hij liever niet loopt.”

Meer over