PlusExclusief

De wrede oorlogsmachine van Poetin straffen, wanneer en hoe gaat dat lukken?

De wereld reageert geschokt op de beelden van de oorlogsmisdaden in Boetsja. De internationale gemeenschap wil dat de daders worden gestraft voor het vermoorden en verkrachten van onschuldige burgerslachtoffers. Hoe kunnen de zij ter verantwoording worden geroepen?

Sanne Schelfaut
De 57-jarige Tanya Nedashkivs'ka rouwt om de moord op haar echtgenoot, een van de slachtoffers van de gewelddadige aftocht van Russische soldaten in Boetsja bij Kiev.  Beeld Rodrigo Abd/AP
De 57-jarige Tanya Nedashkivs'ka rouwt om de moord op haar echtgenoot, een van de slachtoffers van de gewelddadige aftocht van Russische soldaten in Boetsja bij Kiev.Beeld Rodrigo Abd/AP

1. De oorlog in Oekraïne zorgt al weken voor dood en verderf. Waarom zijn de reacties nu zo fel op wat er in het stadje Boetsja is gebeurd?

De gruwelijke beelden van honderden lijken op straat, sommigen met vastgebonden handen op de rug en een zak over hun hoofd, laten zien hoe de Russische troepen zich bij hun aftocht uit de omgeving van hoofdstad Kiev zeer waarschijnlijk schuldig hebben gemaakt aan oorlogsmisdaden. In deze oorlog zagen we eerder schokkende beelden van slachtoffers van aanvallen op woonflats en ziekenhuizen, maar het ter plekke moedwillig executeren van inwoners gaat nog een stap verder.

Het zijn misdaden die ingaan tegen basisregels die landen, ook Rusland, hebben afgesproken in verdragen over oorlogsvoering. Die regels bepalen welke doelwitten er op welke manier kunnen worden aangevallen met een streven naar evenwicht tussen militaire noodzaak en menselijkheid. Belangrijk hierbij is dat burgers nooit rechtstreeks mogen worden aangevallen, zoals in Oekraïne is gebeurd.

2. Hoe gaat het onderzoek naar oorlogsmisdaden in Oekraïne in de praktijk?

Amnesty International, Human Rights Watch en andere mensenrechtenorganisaties zijn al vanaf het begin van de invasie bezig met het documenteren van het oorlogsleed. Ze verzamelen zoveel mogelijk (forensisch) bewijsmateriaal om de verantwoordelijken voor de rechter te kunnen brengen. Wie oorlogsmisdaden begaat kan op basis van zulke bewijzen voor het Internationaal Strafhof in Den Haag worden gebracht. Nu het Russische leger zich terugtrekt, is het er ook veilig genoeg voor westerse hulpverleners, onderzoekers en journalisten om vast te leggen van wat ze in deze gebieden aantreffen.

Jan Kooy van Human Rights Watch vertelt dat zijn collega's in steden als Boetsja niet alleen bewijzen verzamelen, maar er ook praten met ooggetuigen en slachtoffers van het geweld. “Daarbij leggen we zo veel mogelijk op beeld vast, zoals verwondingen. De inwoners vertellen verschrikkelijke verhalen. Een vrouw zei tegen mijn collega dat ze is verkracht door een Russische soldaat. Daarbij is ze ook met een mes in het gezicht en in haar hals gesneden. En heeft haar verkrachter een haarlok afgeknipt en meegenomen. Als een soort souvenir. Het is om misselijk van te worden.”

Kooy is niet verrast door wat de onderzoekers aantreffen. “Het Russische leger heeft vaker laten zien het niet zo nauw te nemen met het oorlogsrecht. Kijk wat ze in Georgië hebben gedaan, op de Krim en niet te vergeten in Tsjetsjenië en in Syrië. Daar hebben we schokkende rapporten over geschreven. Alleen deze oorlog heeft meer impact, doordat de gevolgen ervan in met name de westerse wereld veel groter zijn.”

Ook het Internationaal Strafhof en een tiental landen, waaronder de VS en Duitsland, zdoen strafrechtelijk onderzoek. Kooy: “We checken alles, verklaringen worden tegen elkaar afgezet, filmpjes worden gecontroleerd. We hebben tegenwoordig mogelijkheden om dat snel te doen, zodat we onze bevindingen in elk geval met het Strafhof kunnen delen.”

3. Als het Internationaal Strafhof een arrestatiebevel afkondigt, zit Vladimir Poetin dan binnenkort in Den Haag achter slot en grendel?

Volgens Carla del Ponte, destijds aanklager van het Strafhof voor de oorlogsmisdaden in Rwanda en in voormalig Joegoslavië, is een dergelijk arrestatiebevel het enig bestaande instrument om een dader van een oorlogsmisdaad op te pakken en voor het Strafhof te brengen. Ze pleit ervoor het direct af te kondigen, maar erkent dat een arrestatiebevel niet direct zal leiden tot gevangenneming van president Poetin. Wel wordt het voor hem lastiger Rusland te verlaten en is de kans groot dat hij internationaal gezien nog minder steun krijgt.

Jan Wouters, hoogleraar internationaal recht aan Katholieke Universiteit Leuven, is sceptisch als het gaat om het berechten van Poetin. “Het is niet mogelijk een leger aan te klagen, er zullen individuen moeten worden aangehouden. Zolang Poetin staatshoofd is, acht ik de kans zeer klein dat hij naar Den Haag wordt overgebracht. Dat werkt vaak contraproductief en polariserend. Kijk naar voorbeelden zoals Omar al-Bashir, voormalig president van Soedan. Al sinds 2005 jaagt het Strafhof op hem, maar tot nu vergeefs. Zeker toen hij nog staatshoofd was, bekritiseerden andere Afrikaanse landen het Strafhof dat ze hem wilden berechten. Inmiddels is hij afgezet en geef ik het meer kans dat hij voor de rechter moet verschijnen. Zo is het ook gegaan met de hoofdrolspelers in Joegoslavië; Milosevic, Mladic en Karadzic. In het geval van Rusland hebben we het over een grote mogendheid met kernwapens. Die zal niet snel samenwerken met het Strafhof.”

Wouters acht het niet helemaal uitgesloten dat ook Poetin zich ooit voor zijn daden moet verantwoorden in Den Haag. “Dat is een project van lange adem, waarbij alles op alles moet worden gezet om zo veel mogelijk bewijs te verzamelen. Daarnaast is het verstandig dat het Westen zich richt op de mindere Russische goden. Dat ze met behulp van geheime arrestatiebevelen niet de ultieme militaire hotshots, maar de laag eronder oppakken om deze machine te ontwrichten en ze te veroordelen voor de gruweldaden die ze hebben aangericht.”

4. Hoeveel Boetsja’s zullen er nog volgen?

De Russen hebben aangekondigd hun pijlen te richten op het oosten en zuiden van Oekraïne. Door het vertrek van alle westerse journalisten uit steden als Marioepol is er al weken geen duidelijk zicht op wat daar gebeurt. Jan Kooy: “We hebben allemaal de beelden van het vernietigde theater en het ziekenhuis gezien. Net zoals de meldingen van massagraven in deze stad. Als de Russen hun aanvallen verhevigen, zullen er nog veel meer burgerslachtoffers vallen. Niet alleen in Marioepol, maar in de hele Donbas en in de kuststrook.”

In Boetsja heeft personeel van de gemeente de gruwelijke taak om de lijken van door Russen op straat vermoorde inwoners te bergen. Beeld Sergei SUPINSKY/AFP
In Boetsja heeft personeel van de gemeente de gruwelijke taak om de lijken van door Russen op straat vermoorde inwoners te bergen.Beeld Sergei SUPINSKY/AFP