PlusExclusief

De vaccins eerlijk delen? Europa zorgde voor zichzelf en liet Afrika in de steek

De omikronvariant kon ongestoord rondgaan in Afrika, waar nog geen 8 procent van de bevolking is gevaccineerd. Dat had meer moeten zijn, maar bij het vaccinverdeelprogramma Covax ging veel fout.

Romana Abels
Een levering van Covax in het vliegveld van Goma in Democratische Republiek Congo. Het Covaxprogramma heeft bij lange na nog niet de beloofde 2 miljard prikken aan lageinkomenslanden geleverd. Beeld Getty Images
Een levering van Covax in het vliegveld van Goma in Democratische Republiek Congo. Het Covaxprogramma heeft bij lange na nog niet de beloofde 2 miljard prikken aan lageinkomenslanden geleverd.Beeld Getty Images

Advocaat en medisch onderzoeker Ellen ‘t Hoen zou deze week in Genève zijn, bij een belangrijke vergadering van de Wereldhandelsorganisatie WTO. In plaats daarvan zit ze in haar Amsterdamse werkkamer, want de vergadering van de WTO ging vanwege de omikronvariant niet door.

Er stond iets heel belangrijks op de agenda van die vergadering: het vrijgeven van de patenten op covidmedicijnen, waar zij al sinds het begin van de pandemie op hamert. Nu blijft dat voorlopig onbesproken. Het vat ongeveer samen hoe frustrerend de afgelopen twee jaar voor ‘t Hoen zijn verlopen. “Het is om desperaat van te worden,” zegt ze.

Ze kan vrij kort zijn over het verloop van deze pandemie: aanvankelijk was er sprake van een ziekte waarbij iedere politicus vol idealisme zei dat de vaccins er voor iedereen moesten zijn. Maar uiteindelijk hadden de rijke landen vaccinatiegraden van 70, 80 procent bereikt en bleef Afrika steken op nog geen 8 procent. Het adagium van ‘eerlijk delen’, waar iedereen in het begin van de pandemie de mond van vol had, werd ‘liefdadigheid’. “Wij geven Afrika zo af en toe iets,” zegt ‘t Hoen.

Eerlijk delen?

Ook nu weer, nu een nieuwe variant de kop op steekt, ziet ze hoe de geschiedenis zich herhaalt. Europees Commissievoorzitter Ursula von der Leyen zegt meteen dat Europa aangepaste vaccins aankoopt. Intussen staan de landen waar de vaccinatiegraad achterblijft helemaal achteraan de rij, hopend dat er iets voor hen overschiet. ‘Low income countries’ heten ze, de landen waarvoor ‘t Hoen opkomt. De landen die baat zouden hebben bij een eerlijke overdracht van kennis en kunde over het produceren van vaccins. Die lageinkomenslanden hebben tot nog toe weinig geluk gehad. Niet bij de discussie over octrooien, die hopeloos vastzit. En ook niet bij het krijgen van vaccins via het Covaxprogramma van de Wereldgezondheidsorganisatie.

Er werd al vanaf het begin voor gewaarschuwd. Een nieuwe variant van het covidvirus zich zou kunnen ontwikkelen in een land waar de vaccinatiegraad laag is. Daarom ook zei WHO-baas Tedros bij herhaling dat niemand veilig is totdat iedereen dat is.

Covaxleveranties

Maar ook al buitelt het ene bericht over een gulle donatie aan Covax over het andere, de werkelijkheid is dat Covax tot nog toe nog maar 582 miljoen vaccins wist uit te delen in 144 landen. Dat is ver beneden de doelstelling. Het hadden er twee miljard moeten zijn.

Covax kreeg de vaccins simpelweg niet. Het bestelde driekwart van zijn vaccins bij het India Serum Instituut, dat zeker zeven maanden niet kon leveren omdat India zelf alle voorraden nodig had. Pas onlangs zijn de leveranties weer gestart. Toen was de achterstand in Afrika al immens. Overstappen op andere producenten kon Covax niet, omdat de capaciteit daar al was gereserveerd door de rijkere landen.

Ook met het andere kwart van de leveranties ging er veel verkeerd. Het Britse journalistieke onderzoeksplatform The Bureau beschreef onlangs hoe Covax steeds opnieuw te laat aan ontvangende landen liet weten wanneer ze ladingen vaccins konden verwachten. Soms stonden die al zo’n beetje op het vliegveld voor ze ervan wisten en zie dan nog maar eens een vaccinatiecampagne op te tuigen.

Kassa voor farmaceuten

Houdbaarheidsdata verstreken, vaccins werden weggegooid of teruggestuurd. Landen die het zich konden veroorloven, de ‘middle income countries’, maakten de situatie er niet beter op toen die alsnog zelf massaal vaccins gingen inkopen.

De enige remedie is dat de landen die van Covax afhankelijk zijn zelf in staat zouden zijn om hun vaccin te produceren, zegt ‘t Hoen. Dat zou kunnen door het intellectueel eigendom op vaccins vrij te geven. Onder meer Zuid-Afrika heeft daar in oktober 2020 om gevraagd. Het verzoek is gesteund door meer dan 120 landen, ook door de VS.

“Het is Europa dat zijn hakken in het zand zet,” zegt ‘t Hoen. “Je schiet er niets mee op. Alleen de farmaceuten vullen hun portemonnee.” Met lede ogen ziet ze aan hoe het covidvaccin voor Pfizer en Moderna een gigantische inkomstenbron is geworden. “Het is big business.”

“De EU heeft veel geld gestoken in de ontwikkeling van het vaccin. Die had moeten bedingen dat daarmee publieke goederen werden, dat de wereld kon beschikken over de kennis en de octrooien. Dat is niet gebeurd. Ik hoop nu dat het in de toekomst, als er nieuwe regels zijn afgesproken door de Wereldgezondheidsorganisatie, alsnog gebeurt.”

Nu blijft het aanrommelen. Er is één lichtpuntje: voor de coronapil, het geneesmiddel voor mensen die al ziek zijn dat is ontwikkeld door zowel Pfizer als MSD, is het intellectueel eigendom wel losgelaten. Meer dan een kleine troost is het niet, benadrukt ‘t Hoen: “Die pil kun je pas nemen als je al ziek bent. Hij helpt het sterftecijfer te drukken, maar vaccins blijven nodig.”

Meer over