PlusExclusief

De Franse democratie staat voor een sprong in het duister

Frankrijk bevindt zich op onbekend terrein nu president Emmanuel Macron geen meerderheid meer heeft in de Assemblée Nationale, de Franse Tweede Kamer

Kleis Jager
Aanhangers van de linkse alliantie Nupes reageren verheugd als de eerste resultaten van de parlementsverkiezingen binnendruppelen. 
 Beeld AFP
Aanhangers van de linkse alliantie Nupes reageren verheugd als de eerste resultaten van de parlementsverkiezingen binnendruppelen.Beeld AFP

Een zwak parlement, een sterke uitvoerende macht. Zo had Charles de Gaulle, de grondlegger van Frankrijks Vijfde Republiek, het in 1958 bedoeld. Het land, dat destijds een koloniale oorlog in Algerije uitvocht, werd geplaagd door voortdurende regeringswisselingen en had grote behoefte aan politieke stabiliteit.

In de Vijfde Republiek benoemt de president de premier. Bovendien is de president geen verantwoording schuldig aan het parlement, dat hij naar huis kan sturen als hij dat nodig vindt. Om het systeem goed te laten functioneren, zijn de verkiezingen voor de Assemblée Nationale altijd kort na de presidentsverkiezingen. Zo moet een pas gekozen staatshoofd verzekerd zijn van een meerderheid van minstens 289 van de 577 zetels.

Dit keer is het evenwel alsof de Fransen Macron hebben herkozen om ­Marine Le Pen tegen te houden en het moment om hem te straffen hebben uitgesteld tot eergisteren. Ensemble!, de coalitie van Macron en zijn bondgenoten, bleef steken op 245 zetels.

De radicale flanken in de Franse politiek waren nog nooit zo sterk, met 131 zetels voor het linkse Nupes (Nouvelle union populaire écologique et sociale) en 89 zetels voor het Rassemblement National, de partij van Marine Le Pen. Hierdoor verschuift het politieke zwaartepunt van het Élysée en het Matignon, het werkpaleis van de premier, naar de Assemblée Nationale.

Onder Macron was de Assemblée een zielloze stemmachine geworden. De leden van zijn La République en Marche werden Playmobilpoppetjes genoemd: figuren die er alleen maar zijn om de grote leider te steunen.

Nu de kiezer heeft gesproken, zullen de adjudanten van ­Macron voortdurend deals moeten sluiten, willen cruciale hervormingen – zoals de verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd naar 65 jaar – een kans maken.

Het ligt voor de hand dat zij gaan proberen een akkoord te sluiten met het centrumrechtse Les Républicains (LR, 61 zetels), maar in die partij bestaat veel weerstand tegen gedoogsteun. Het alternatief: wisselende meerderheden. De vraag is echter of het politieke gewicht van Macron nog groot genoeg is om die af te dwingen.

Macron kan niet worden herkozen en de start van zijn laatste termijn is ook het begin van de strijd om zijn opvolging. Het risico bestaat dat hij de machteloze toeschouwer wordt van een termijn van vijf jaar, die al voorbij is voor hij goed en wel is begonnen.

De straat als tegenmacht

Optimisten ontwaren in de situatie juist een kans voor de democratie: het systeem wordt nu verlost van de Playmobilpoppetjes en van het almachtige staatshoofd. In zekere zin heeft de straat in Frankrijk de taak van tegenmacht van de Assemblée overgenomen. Ondanks zijn sterke grondwettelijke positie moest de president in de afgelopen decennia niet zelden buigen voor grote protestbewegingen en stakingsgolven. Er is zelfs sprake van een chronisch onvermogen om structurele ingrepen te doen in zorg, onderwijs, pensioenen, herziening van de staatsinstellingen of milieubeleid.

Erg waarschijnlijk is het niet dat Frankrijk zich op slag zal bekeren tot een model gericht op consensus. Vooral de grootste formatie in het linkse blok van Nupes – de antisysteempartij La France Insoumise, 75 zetels – heeft niet bepaald de ambitie constructief mee te denken. Nupesleider Jean-Luc Mélenchon, bijvoorbeeld, wil vooral een einde maken aan het ‘neoliberalisme’ dat de Franse verzorgingsstaat zou hebben vernietigd.

De Franse politiek gaat een instabiele tijd tegemoet. “De moties van afkeuring zullen ons om de oren vliegen,” waarschuwde Alain Duhamel, de nestor van de Franse politieke journalistiek, op de tv-zender BFMTV. “Met elke stemming is alles mogelijk. Wat wij nu krijgen, lijkt sterk op hetgeen De Gaulle in 1958 heeft afgeschaft.”

Meer over