PlusNieuws

Congolees beeld mag niet terugkomen naar huis? Dan maken Congolese kunstenaars het toch lekker digitaal na en verkopen het

Een Congolees kunstenaarscollectief brengt een NFT uit van een Afrikaans beeld dat al vijftig jaar in een Amerikaanse museumcollectie zit. Met de opbrengst wordt voormalig plantageland gekocht.

Edo Dijksterhuis
Het originele beeld van de Belgische legerofficier Maximilien Balot staat in Amerika in het Virginia Museum of Fine Arts.

 Beeld Virginia Museum of Fine Arts
Het originele beeld van de Belgische legerofficier Maximilien Balot staat in Amerika in het Virginia Museum of Fine Arts.Beeld Virginia Museum of Fine Arts

Het Congolese collectief maakt daarmee een activistische dubbelslag: cultureel erfgoed wordt teruggepakt en met de opbrengst van de verkoop wordt land gekocht dat decennialang als palmolieplantage is geëxploiteerd door Unilever.

Leden van de Cercle d’Art des Travailleurs de Plantation Congolaise (CATPC) brengen deze maand de Balot NFT op de markt. De NFT, non-fungible token, is eigenlijk niet meer dan een digitaal eigendomsbewijs. De afgelopen jaren wordt het steeds vaker als koopwaar aangeboden op veilingen.

De afbeelding van deze NFT is een sculptuur dat Maximilien Balot voorstelt. Deze Belgische legerofficier werd in 1931 vermoord en onthoofd tijdens een opstand van het Pendevolk tegen de brute onderdrukking door Belgische kolonisten. Om Balots kwade geest te bezweren en zijn krachten te laten werken voor de Congolese bevolking werd zijn beeltenis in hout gesneden. Het beeldje deed dienst in rituelen totdat het in 1972 werd gekocht door een Amerikaanse professor, die het later cadeau deed aan het Virginia Museum of Fine Arts in Richmond.

De boot afhouden

De CATPC, die in 2014 werd opgericht samen met de Nederlandse kunstenaar Renzo Martens, wilde het beeld lenen voor een tentoonstelling in de White Cube, de spierwitte presentatieruimte van het collectief die midden in het Congolese oerwoud is gesitueerd. Na het eerste bruikleenverzoek van twee jaar geleden volgde een stroperige correspondentie waarbij het Amerikaanse museum telkens de boot afhield. De tentoonstellingsomstandigheden in Afrika zouden niet voldoen aan de juiste standaarden. Ondertussen werd het kunstwerk wel uitgeleend aan het Rietberg Museum in Zürich.

Als antwoord hebben de Congolezen nu zelf een tentoonstelling gemaakt, die plaatsvindt in eigen land en in het Berlijnse KOW, een instelling die bekendstaat om haar maatschappelijk geëngageerde programma.

De productie van driehonderd NFT’s is onderdeel van de presentatie. Daarbij gebruiken de Congolezen een afbeelding van het Balotbeeld die het Amerikaanse museum op zijn website heeft staan. “Onprofessioneel en onacceptabel,” noemde een woordvoerder dit en beriep zich daarbij op copyright. Renzo Martens pareerde die klacht door de toe-eigening van het beeld onder ‘fair use’ te scharen, een uitzondering op het auteursrecht.

Geld van het Westen naar Afrika

De Balot NFT past naadloos in de opzet van de CATPC om westerse kunstmarktstrategieën te gebruiken om traditionele machtsrelaties en economische ongelijkheid tussen voormalige kolonies en kolonisten om te buigen.

In de documentaire White Cube, die in 2020 te zien was tijdens Idfa en later werd vertoond op tv, is te zien hoe de plantagearbeiders hun creatieve talent inzetten om geld nu eens niet van Afrika naar het Westen te laten stromen, maar de andere kant op.

Hun sculpturen gemaakt van cacao zijn getoond in musea en galeries over de hele wereld. In Amsterdam waren ze te zien bij galerie Fons Welters. Met de opbrengst van de verkoop schafte het collectief land aan van de plantage waar families van de leden vaak generaties lang voor een hongerloontje hadden gewerkt. De uitgeputte grond werd opnieuw beplant als gemeenschappelijke voedseltuinen en de biodiversiteit werd hersteld. Het doel is om 2000 hectare grond terug te kopen en de lokale gemeenschap volledig zelfvoorzienend te laten worden.

Beeld werkt alleen ter plekke

Behalve tentoonstellingen in het internationale kunstcircuit organiseert CATPC ook tentoonstellingen op de voormalige plantage zelf, in een paviljoen dat ontworpen is door OMA, het architectenbureau van Rem Koolhaas. Het tonen van het Balotbeeld stond hoog op de agenda. Het kunstwerk is immers ooit gemaakt om de Pende te helpen en ‘werkt’ alleen ter plekke. Nu doet het beeld dat alsnog, via de omweg van de nieuwste technologie.

Meer over