PlusWereldstad

Amsterdam wil er niet aan, maar in Toronto worden controversiële straatnamen wél herzien

Wat te doen met controversiële straatnamen? In Amsterdam ligt de nadruk op het geven van context, maar Toronto gaat verder: daar worden alle naar de omstreden achttiende-eeuwse politicus Henry Dundas vernoemde straatnamen gewijzigd. En mogelijk volgen er meer.

Tom Kieft
Yonge-Dundas in Toronto is een van de drukste kruispunten van Canada. Beeld Getty Images
Yonge-Dundas in Toronto is een van de drukste kruispunten van Canada.Beeld Getty Images

Yonge-Dundas Square in downtown Toronto doet met alle billboards en beeldschermen denken aan Times Square in New York – en dat is geen toeval. Het in 2002 afgeronde plein is gemodelleerd naar het hart van Manhattan. Het is een van de drukste kruispunten van Canada en, als geen coronamaatregelen gelden, geregeld het decor van openluchtconcerten van bekende artiesten.

Alleen heet Yonge-Dundas Square binnenkort niet langer Yonge-Dundas Square. Zoals ook Dundas Street en alle metrohaltes en parken met de naam Dundas in Toronto een andere naam krijgen.

Slavenhandel

De gemeenteraad van de stad steunde afgelopen zomer een voorstel om alle publieke plekken die zijn vernoemd naar de achttiende-eeuwse Schotse politicus Henry Dundas te hernoemen. Dundas, de eerste Britse minister van Oorlog, wordt gezien als de man die de afschaffing van het Britse aandeel in de trans-Atlantische slavenhandel vijftien jaar heeft tegengehouden. In dat tijdsbestek heeft Groot-Brittannië, waarvan Canada destijds een kolonie was, nog een half miljoen tot slaaf gemaakte Afrikanen over de Atlantische Oceaan verscheept. Geen man die je met straatnamen wil blijven vereren, besloot het stadsbestuur.

Aan die beslissing ging niet eens zo’n lange aanloop vooraf. Hoewel historici al lang schrijven over Dundas’ rol in de slavenhandel, drong zijn naam pas door tot het publieke debat toen prominente Schotse academici tijdens de Black Lives Matterprotesten in 2020 pleitten voor de aanpassing van de plaquette bij een standbeeld van Dundas in Edinburgh. Dat inspireerde de Canadese kunsthistoricus Andrew Lochhead een petitie voor de straatnaamswijzigingen te starten. Met succes: door de massale steun pikte het stadsbestuur de zaak op.

Massagraven

“Alles viel precies samen,” aldus Lochhead, die promotieonderzoek doet naar racisme en het herdenken van historische personen aan X University (voorheen Ryerson University). “Al jaren zijn er discussies over raciale ongelijkheid in Canada, maar de Black Lives Matterprotesten en nieuwe onthullingen over massagraven van inheemse kinderen zorgden voor de urgentie om iets te doen.”

In de loop van het jaar worden de nieuwe namen vermoedelijk al gekozen – en dat is mogelijk pas het begin. De stad stelde ook een lijst op met 60 andere straatnamen die eventueel worden herzien.

Onomstreden is de hernoeming niet. In buurstad Mississauga, waardoor Dundas Street ook loopt, besloot de gemeenteraad unaniem niet mee te doen aan de naamsverandering.

Ook in Toronto zijn er mensen die het liever anders hadden gezien. In een 4000 keer ondertekende tegenpetitie wordt het het herschrijven van geschiedenis genoemd en geldverspilling. De stad denkt 6,3 miljoen Canadese dollar (4,8 miljoen euro) uit te moeten trekken voor de hernoeming, waaronder voor het vervangen van de straatnaambordjes. Alleen al voor de 23 kilometer lange Dundas Street zijn dat er liefst 730. En dan is er nog het dilemma voor de tientallen naar de straat vernoemde bedrijven: moeten zij ook hun naam veranderen?

Diezelfde argumenten klinken in Amsterdam geregeld als gepleit wordt voor het afdanken de namen van controversiële historische figuren, onder wie VOC-bewindsvoerders Jan Pieterszoon Coen en Witte de With. Vanwege de kosten en overlast is de stad zeer terughoudend met het hernoemen van straten. Afgelopen decennia gebeurde het slechts een enkele keer: zo werd de Stalinlaan in 1956 omgedoopt tot de Vrijheidslaan en het Pretoriusplein in 1978 tot het Steve Bikoplein.

Bespreekbaar maken

Het huidige Amsterdamse stadsbestuur heeft het diverser en inclusiever maken van het straatnamenbestand hoog op de agenda staan. Om die reden is de oude straatnamencommissie vorig jaar vervangen voor de Adviesraad naamgeving openbare ruimten (Anor). De focus ligt echter op de naamgeving voor nieuwe straten en het bieden van context als het gaat om omstreden straatnamen.

Online is een straatnamenkaart gelanceerd met uitleg over Amsterdamse straatnamen en in West zijn in drie buurten recent borden geplaatst die vertellen over de historische naamgevers van de straten. “Het uitgangspunt is dat het verleden niet kan worden uitgewist, maar wel bespreekbaar moet worden gemaakt,” aldus Anor-voorzitter Charlotte Riem Vis.

Het is een vraag die Lochhead regelmatig hoort: is het niet beter om met bordjes uitleg te geven in plaats van de naam te wijzigen? “Vaak wordt het goed bedoeld, maar ik denk dat er geen beledigender oplossing bestaat. Het is alsof je tegen nazaten van tot slaaf gemaakten en slachtoffers van kolonialisme zegt: we weten dat deze persoon vreselijke dingen heeft gedaan tegen jullie voorouders, maar we kiezen ervoor daar niets mee te doen. Daardoor geef je hun het signaal af: jullie doen er niet toe.”

Die 6,3 miljoen dollar klinkt als veel geld, vervolgt Lochhead. “Maar op Toronto’s jaarbegroting van 14 miljard is het een schijntje, al helemaal als je dat afzet tegenover de onmeetbare welvaart die Canada over de ruggen van tot slaaf gemaakten en inheemsen heeft vergaard. De naamsverandering is slechts een kleine stap dit te herstellen, maar gezien Dundas’ daden en het zulke prominente straten zijn, wel een belangrijke.”

Regimeverandering

De Mohrenstrasse zorgde al lang voor ongemak in Berlijn. Mohr, moor dus, een ouderwetse term voor Noord-Afrikanen, wordt in Duitsland net als hier als een racistisch scheldwoord gezien.

Er waren al meerdere campagnes geweest om uit de uit 1991 stammende straatnaam te schrappen, maar pas tijdens de Black Lives Matterprotesten in 2020 kreeg die wens gehoor. Na een massaal ondertekende petitie is de straat nu vernoemd naar Anton Wilhelm Amo, een zwarte filosoof.

Het is overigens de vierde naam al van de in 1908 geopende Berlijnse straat: de communistische DDR zag twee keer eerder al reden voor een naamsverandering.

Straatnaamswijzigingen komen overal voor. Vooral bij regimeveranderingen gaan straatnamenbestanden soms helemaal op de schop, of worden zelfs stadsnamen veranderd (denk aan Leningrad, dat na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie Sint-Petersburg werd).

Zo ook in voormalige West-Europese koloniën, waar straten regelmatig vernoemd waren naar koloniale overheersers. In de Zuid-Afrikaanse stad Pretorius zijn zo onder andere de Beatrixstraat en de Koningin Wilhelmina Avenue geschrapt en vervangen voor namen van anti-apartheidshelden. In andere steden, zoals Kampala, Oeganda, wordt nog steeds actiegevoerd om straatnamen die naar koloniale bewindslieden verwijzen te hernoemen.

In Madrid wilde het linkse stadsbestuur, dat in 2015 aantrad na een jarenlange suprematie van de conservatieve partij Partido Popular, de verwijzingen naar de militaire coup in 1936, de daaropvolgende burgeroorlog en het Franco-tijdperk uit het straatbeeld wissen. Inmiddels is een aantal naamswijzigingen alweer teruggedraaid: nog altijd zorgt het Francotijdperk voor verdeeldheid.

Straatnaamwissels worden ook gedaan om diplomatieke redenen. Zo beloofde Turkije de straat waaraan de Indonesische ambassade in Ankara huist te vernoemen naar Indonesische vader des vaderlands Soekarno. In ruil daarvoor zou in Jakarta een straat in de naam krijgen van de grondlegger van het moderne Turkije, Mustafa Kemal Ataturk. Tot ongenoegen van conservatieve moslims in Indonesië, voor wie Ataturk symbool staat liberalisme en secularisme.

Serie Wereldstad

Er is geen stad als Amsterdam, maar veel zaken waar wij ons druk om maken, spelen ook elders in de wereld. In de serie Wereldstad onderzoeken we hoe andere steden daarmee omgaan.