PlusDéjà vu

Zoek de verschillen: Nieuwezijds Voorburgwal in 1867 en in 2022

Amsterdam is altijd in beweging. We gaan terug naar een plek van toen. Deze week: Nieuwezijds Voorburgwal, 1867.

Erik Klein Wolterink

Nieuwezijds Voorburgwal, 1867. De Nieuwezijds Voorburgwal was in 1867 de plaats waar beurtschippers uit Zuid-Holland aanlegden. Na de demping in 1884 werd op deze plek een houten politiepost gebouwd. Vanaf 1915 deed het gebouwtje dienst als openbaar toilet, in 1984 werd het een cafetaria en nu zit hier restaurant Het Stadspaleis.

Rozenstraat, 1983. Het hoofdkantoor van belangenorganisatie COC Nederland was vanaf 1978 gevestigd aan de Rozenstraat 8-14. Vanwege financiële problemen moest het pand in 2009 worden verkocht. In 2018 opende hier Hotel Mercier, dat een deel van het pand weer verhuurt aan COC Amsterdam.

Diemerzeedijk, 1962. De Diemerzeedijk werd in de jaren zestig en zeventig gebruikt als stortplaats. Het ernstig vervuilde gebied werd tussen 1998 en 2001 ondergronds ‘ingepakt’ met een 5 kilometer lange en 26 meter diepe damwand en afgedekt met waterdichte bovenlaag. Daarop ligt sinds 2003 het Diemerpark.

Hartveldseweg, Diemen, 1935. In 1935 was de Hartveldseweg in Diemen een winkelstraat met een tramlijn van de Gooische Tramweg Maatschappij. Kort daarna werd veel bebouwing gesloopt voor de aanleg van Rijksweg 1. De Sint Petrus-Bandenkerk en pastorie bleven behouden. Rond 1990 werd de rijksweg hier gewijzigd tot stadsroute s113.

Schreierstoren, 1883. Naast de Schreierstoren stond van 1877 tot 1891 het gebouwtje van de Semafoordienst. Een semafoor is een “optische telegraaf” voor de scheepvaart en maakt gebruik van bollen en kegels, vlaggen en letterborden. Het systeem werd overbodig door de opkomst van elektriciteit.

Klaprozenkade, 1962. Tot begin jaren 60 lag de Klaprozenkade op de westelijke oever van Zijkanaal I en verbond de Klaprozenweg met de Buiksloterdijk richting Landsmeer. Op de achtergrond waren de Gemeentelijke Vuilverbranding (links) en de NDSM-werf (rechts) zichtbaar. Nu ligt hier het pad naar de Woonschepenhaven naast het elektriciteitsverdeelstation.

Hoofdpostkantoor, 1982. Het Hoofdpostkantoor uit 1899 was een ontwerp van rijksbouwmeester C.H. Peters. Na vertrek van de PTT werd het pand aangekocht door Lars-Erik Magnusson en verbouwd tot winkelcentrum, met als architect Hans Ruijssenaars. Het winkelcentrum is in 1992 geopend als Magna Plaza, vernoemd naar de toenmalige eigenaar Lars-Erik Magnusson.

Dijkzichtbrug, 1978. Sinds 1977 ligt de Dijkzichtbrug (gemeente Ouder-Amstel) over één van de oudste snelwegen in Nederland; de A2 uit 1954, gemaakt van betonplaten. De middenberm van de A2 vormt hier de grens tussen de gemeenten Ouder-Amstel (rechts) en Amsterdam (links). Vanaf 1980 zijn ringweg A10 en spoorlijnen aangelegd.

Rembrandtplein, 1900. In 1900 stonden op het Rembrandtplein vijf pandjes iets naar achteren en waren daarom ‘met den voorgrond’ te koop. Het plein werd vanaf die tijd een uitgaanscentrum en in 1902 opende hier het Rembrandttheater. Nadat dit afbrandde, kwam hier in 1969 het Caransahotel van zakenman Maup Caransa.

De Kus, 1983. Het kunstwerk De Kus van Jeroen Henneman stond vanaf 1982 voor het hoofdkantoor van Koninklijke Bijenkorf Beheer aan de Frankemaheerd. Na de sloop in 2017 lag het 23 meter hoge kunstwerk ruim drie jaar in opslag. In 2020 is De Kus herplaatst bij het Anton de Komplein.

Plantage Doklaan, 1984. In 1983 werd het rangeerterrein van de Nederlandse Spoorwegen aan de Plantage Doklaan opgeheven. Daarna werd het gebied ingenomen door stadsnomaden met tientallen caravans, woonwagens, keten en allerhande bouwsels. Na ontruiming in 1999, heeft Artis hier een parkeerterrein aangelegd.

RoXY, Singel 465-467, 1999. De RoXY was van 1987 tot en met 1999 een internationaal bekende nachtclub. Op 21 juni 1999, de dag dat oprichter Peter Giele begraven werd, brandde het pand volledig uit na het afsteken van vuurwerk. Nu is er een schoenenwinkel gevestigd met daarboven appartementen.

Hoek Herengracht/Brouwersgracht, 1922. In het pothuis op de hoek Herengracht/Brouwersgracht was in 1922 een schoenmakerij gevestigd. Het woord pothuis komt van puthuis. Door het overbouwen van de waterput kon men zo binnen, via het souterrain in het puthuis, regenwater putten. Inmiddels zijn de meeste pothuizen verbouwd tot berging. Beeld Erik Klein Wolterink en Nationaal Archief, N.V. Vereenigde Fotobureaux.

Stadionplein, circa 1935. Het Stadionplein uit 1928 is niet vernoemd naar het Olympisch Stadion, maar naar het oude stadion dat een jaar later werd gesloopt. Het plein fungeerde decennialang als parkeerterrein. De beide gerenoveerde kiosken op het plein zijn net als het Olympisch Stadion ontworpen door Jan Wils. Beeld Erik Klein Wolterink en Stadsarchief, fotograaf onbekend

Museumplein, Koninginnedag, 1906. Tot en met 1948 werd Koninginnedag op 31 augustus gevierd. Tijdens de Koninginnedag van 1906 werd op het Museumplein de luchtballon opgelaten van Katharina ‘Kätchen’ Paulus, de eerste vrouwelijke ballonvaarder uit Duitsland. Na ruim een half uur kwam de luchtballon terecht op een loods aan de Lijnbaansgracht. Beeld Erik Klein Wolterink en Stadsarchief, fotograaf onbekend

Keizersgracht, 1953. Tot 1953 waren er langs de Keizersgracht nog geen parkeervoorzieningen. Kort daarna is hier walkantbescherming aangelegd. De hoeveelheid auto’s in Nederland is sindsdien gegroeid van ruim 100.000 tot bijna 9.000.000. Amsterdam telt nu bijna 300.000 auto’s. Beeld Ben van Meerendonk, AHF, collectie IISG, Amsterdam en Erik Klein Wolterink

Taibah Moskee, Kraaiennest, 1995. De moskee van architect Paul Haffmans dateerde uit 1985. De huidige, uit 2006, werd gebouwd op initiatief van Muhammad Gaffar en architectenbureau Ruimte68. De moskee wil als eerste moskee energieneutraal en aardgasvrij worden en heeft inmiddels 74 zonnepanelen en een warmtepomp. Beeld Ton van Rijn, Stadsarchief en Erik Klein Wolterink

Eindstation Waterlandse tram, 1905. In 1888 werd de stoomtramlijn Amsterdam-Edam geopend met een eindstation aan de noordkant van het IJ. Het tramstation is in 1956 afgebroken voor de aanleg van de IJtunnel. Nu bevindt deze plek zich in het IJ, op de vaarroute van de pont naar het IJplein. Beeld Stadsarchief/fotograaf onbekend, en Erik Klein Wolterink

Frederiksplein, 1968. Het originele plantsoen op het Frederiksplein is ontworpen door J.D. Zocher en hoorde bij het Paleis voor Volksvlijt. Sinds 1968 ligt hier een fontein, Sneeuwwitje en de zeven dwergen, geschonken door De Nederlandsche Bank. In 2018 zijn rijbanen vervangen door fietspaden en is de beplanting uitgebreid. Beeld Ruud Hoff, ANP en Erik Klein Wolterink

Vecht, Weesp, circa 1890. Al sinds 1694 staan de molens De Eendragt en De Vriendschap aan de Vecht in Weesp. In 1899 brandde De Vriendschap af. De molen werd herbouwd met onderdelen van een andere onbekende molen. De Vriendschap is nog als korenmolen in bedrijf en iedere zaterdag te bezoeken. Beeld: Rijksmuseum en Erik Klein Wolterink

Koningsplein, 1970. Het Koningsplein stond in 1970 vol met verkiezingsborden en politieke affiches vanwege de aanstaande gemeenteraadsverkiezingen. De Peperbus is inmiddels enkele tientallen meters verplaatst en wordt nu door Liander verhuurd als commerciële aanplakzuil. Losse verkiezingsborden hebben tegenwoordig veelal plaatsgemaakt voor grote gezamenlijke voorbedrukte borden. Beeld: J.M. Arsath Ro’is, Stadsarchief en Erik Klein Wolterink

Laanweg, circa 1915. Aan de Laanweg stonden in 1915 enkele hutten van Volendamse visverkopers die er doordeweeks woonden. In 1918 werd het terrein ontruimd en is een hutje aangekocht door het Openluchtmuseum in Arnhem, waar het nog steeds als replica aanwezig is. Het terrein is nu een tijdelijke bouwplaats. Beeld: Stadsarchief en Erik Klein Wolterink

Blauwe Distelweg, 1934. De Blauwe Distelweg was in 1934 onderdeel van ‘opvoedingsdorp’ Asterdorp. Het ommuurde wijkje bestond uit 132 woningen en werd in 1955 gesloopt. Het oorspronkelijke stratenplan is weinig veranderd. Nu ligt hier de Chrysantenstraat met diverse bedrijven en scholen. Beeld: Stadsarchief en Erik Klein Wolterink

Kraanspoor, 1994. Langs dit 270 meter lange kraanspoor werden door NDSM van 1952 tot 1984 mammoettankers afgebouwd. Architect Trude Hooykaas redde het eind jaren negentig van de sloop. In 2007 werd het nieuwe kantoor bovenop het gerestaureerde spoor opgeleverd naar een ontwerp van OTH architecten. Beeld: Boudewijn Rückert en Erik Klein Wolterink

Jacob Marisstraat, circa 1924. Van 1918 tot 1925 reed de tram naar Sloten via de Jacob Marisstraat. Omdat elektrificatie te duur werd gevonden, werd de paardentram in 1922 vervangen door de tractortram met een bord ‘TRAM’, om medeweggebruikers op de status van het merkwaardige voertuig te wijzen. Beeld: fotograaf onbekend/Stadsarchief en Erik Klein Wolterink

Westelijk Stationseiland, ca. 1900. Op het Westelijk Stationseiland stond in 1900 een ronde locomotiefloods van de Nederlandse Spoorwegen. Deze is rond 1925 gesloopt. Op ongeveer dezelfde plaats verrees in 1996 het ronde Verkeersleidingsgebouw van Prorail, in de volksmond ook wel de Vliegende Schotel genoemd. Beeld: Johannes Boursse, Stadsarchief en Erik Klein Wolterink

Verbindingsdam, 1946. De Verbindingsdam uit 1900 vormde de aansluiting van het Java- en KNSM-eiland met het rangeerterrein van NS op Sporenburg. De dam, met watertappunt, was schuin aangelegd omdat lange goederentreinen anders de bocht niet konden nemen. Rond 1994 werd het havengebied getransformeerd in woongebied. Beeld: Ben van Meerendonk, AHF, collectie IISG, Amsterdam en Erik Klein Wolterink

Kastanjeplein, 1984. De Sint-Bonifatiuskerk aan het Kastanjeplein dateerde uit 1886, terwijl de toren wegens geldgebrek pas in 1925 werd gebouwd. De kerk is in 1984 gesloopt. Nu staat er een verzorgingshuis met op het dak een vakwerkmast, met drie van de vier wijzerplaten van de oude kerktoren. Beeld: Stadsarchief en Erik Klein Wolterink

Oostenburgermiddenstraat, 1982. Sinds omstreeks 1840 produceerde Werkspoor dieselmotoren voor treinen en schepen op Oostenburg. In 1995 sloot de fabriek en begon de herinrichting tot stadswijk. Vanaf 1999 verrees hier bedrijfsverzamelpand Init, waarin zich later ook de redacties van de Volkskrant, Trouw en Het Parool vestigden. Beeld: Stadsarchief en Erik Klein Wolterink

Handelsbladgebouw, Nieuwezijds Voorburgwal 234-240, 1980. Het Handelsbladgebouw, vernoemd naar de krant die er werd gemaakt, is een van de weinige Jugendstilgebouwen in Amsterdam. In 1977 kwam het complex leeg te staan en een jaar later werd het gekraakt. De gemeente kocht het pand in 1980 waarna de krakers huurcontracten kregen. Beeld: Stadsarchief en Erik Klein Wolterink

Ertskade, circa 1907. Tussen ongeveer 1898 en 1990 werden aan de Ertskade schepen met erts en steenkool gelost. De kade ligt op Sporenburg, een kunstmatig schiereiland dat zijn naam dankt aan het gebruik als rangeerterrein. Vanaf eind twintigste eeuw werd het gebied herontwikkeld tot woonwijk. Foto en research Erik Klein Wolterink. Beeld: Stadsarchief en Erik Klein Wolterink

Nieuwezijds Voorburgwal 160, 1945. In de Tweede Wereldoorlog was Het Parool een illegale krant en werd achtereenvolgens door meerdere drukkerijen gedrukt. Drukkerij Jesse aan de Nieuwezijds Voorburgwal 160 drukte de krant van 7 november 1944 tot 6 mei 1945. De drukkerij is in 1976 opgeheven. Nu zit er een hotel-restaurant. Beeld: Cas Oorthuys / Nederlands Fotomuseum en Erik Klein Wolterink.

Haarlemmerweg, 1959. De Haarlemmerweg was in 1959 een driebaansweg met uitzicht op de Petruskerk en de Coca-Colafabriek van Sloterdijk. Deze fabriek uit 1930, Coca-Cola’s eerste bottelarij in Nederland, werd gesloopt voor de aanleg van de A10. De ringweg en de Haarlemmerwegbrug werden geopend in 1966. Foto en research Erik Klein Wolterink. Beeld: Stadsarchief en Erik Klein Wolterink.

Witkarstation Elandsgracht, 1975. De witkar was een tweepersoons driewielig elektrisch voertuig, bedoeld als collectief vervoermiddel in de Amsterdamse binnenstad, ontworpen door de Amsterdamse provo Luud Schimmelpennink. Vanaf 1974 werd het witkarsysteem in gebruik genomen met uiteindelijk 25 voertuigen en vijf witkarstations. In 1988 werd het project definitief opgeheven. Beeld: Stadsarchief en Erik Klein Wolterink.

Stenen Hoofd, Westerdoksdijk, ca. 1907. Op het Stenen Hoofd stond sinds 1906 een ijzeren loods met een kantoorgebouw van de Holland-Amerika Lijn. Sinds 1978 ligt het terrein braak en wordt het gebruikt voor allerlei tijdelijke activiteiten. Ook heeft zich een bijzondere flora ontwikkeld en staat het bekend als muurplantenreservaat. Beeld: fotograaf onbekend/Stadsarchief en Erik Klein Wolterink.

Dijksgracht, 1922. Dijksgracht is de naam van zowel de gracht als de dijk waarop al sinds 1874 een spoorlijn ligt. De voormalige Binnenhaven tussen de Dijksgracht en de Piet Heinkade werd in 1962 gedempt, waarna de spoordijk sterk werd verbreed. Zuidelijk van de Dijksgracht lagen scheepswerven en verrijst nu de wijk Oostenburg. Beeld: Gustaaf Oosterhuis/Stadsarchief en Erik Klein Wolterink.

Hoek Anjeliersstraat/Madelievenstraat, 1980. In 1971 legde de gemeente Amsterdam enkele openbare sleutelplaatsen aan, waaronder die op de hoek van de Anjeliersstraat en de Madelievenstraat. Hier konden buurtbewoners reparaties aan hun auto uitvoeren. In de jaren tachtig zijn ze weer opgeheven vanwege strengere milieurichtlijnen. Beeld: Ino Roël/Stadsarchief en Erik Klein Wolterink.

Marnixstraat/Lijnbaansgracht, ca 1930. Vanaf 1895 was er aan de Marnixstraat/Lijnbaansgracht een groentemarkt. De verkoop zou direct vanuit de vletten plaatsvinden, maar de praktijk verliep anders, waardoor de Marnixstaat ontoegankelijk werd en de markt uiteindelijk in 1934 werd opgeheven. In 1995 zijn hier de eerste floatlands, drijvende tuinen, aangelegd. Beeld: fotograaf onbekend/Stadsarchief en Erik Klein Wolterink

Vijgendam, ca 1911. In 1911 stond op de Vijgendam het Commandantshuis, ooit dienstwoning van de stadscommandant en later kantoor van overheidsinstellingen. Het pand werd in 1912 afgebroken, waarna eerst het Damplantsoen werd aangelegd en vanaf 1955 het definitieve Nationaal Monument verrees. In 1957 verviel de naam Vijgendam; dit deel werd bij het andere deel van de Dam gevoegd, waar het Paleis staat. Beeld: Collectie Joh.B. Bickhoff/Stadsarchief en Erik Klein Wolterink

Weteringschans in 1980 en 2021

Huis van Bewaring, Weteringschans, 1980. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was dit een beruchte gevangenis van de nazi’s, waar ook Anne Frank werd vastgehouden voordat zij werd gedeporteerd. Het complex werd in 1979 gesloten en daarna zaten er tijdelijk een kinderboerderij en culturele instellingen. Het gerenoveerde binnenterrein met luchtplaats heet sinds 1991 Max Euweplein. Beeld: Martin Alberts/Stadsarchief en Erik Klein Wolterink

Bekijk hier eerdere afleveringen van onze fotorubriek Déjà vu

Vijgendam, ca 1911
In 1911 stond op de Vijgendam het Commandantshuis, ooit dienstwoning van de stadscommandant en later kantoor van overheidsinstellingen. Het pand werd in 1912 afgebroken waarna eerst het Damplantsoen werd aangelegd en vanaf 1955 het definitieve Nationaal Monument verrees. In 1957 werd de Vijgendam bij de Dam gevoegd.
foto en research Erik Klein Wolterink Beeld Stadsarchief
Vijgendam, ca 1911In 1911 stond op de Vijgendam het Commandantshuis, ooit dienstwoning van de stadscommandant en later kantoor van overheidsinstellingen. Het pand werd in 1912 afgebroken waarna eerst het Damplantsoen werd aangelegd en vanaf 1955 het definitieve Nationaal Monument verrees. In 1957 werd de Vijgendam bij de Dam gevoegd.foto en research Erik Klein WolterinkBeeld Stadsarchief