PlusDe wandeling

Zo wandel je in Amsterdam langs denkers en vrijheidsstrijders

null Beeld Vincent Spiering
Beeld Vincent Spiering

Goede vrienden Floor van Spaendonck en Gijs Stork houden van de stad en haar verhalen. Elke week wandelen ze volgens een ander thema, zo pik je ook nog eens wat op. Deze keer lopen ze langs de denkers en vrijheidsstrijders op Wereldhumanismedag.

Gijs Stork en Floor Van Spaendonck

A. Amsterdam herbergt veel sporen van belangrijke humanisten. Wij lopen in hun voetsporen en starten bij het Spinozabeeld voor het stadhuis. Het credo van denker Spinoza: ‘Het doel van de staat is de vrijheid’ resoneert in ons achterhoofd als we kijken naar de raadszaal achter ons.

Het beeld van kunstenaar Nicolas Dings staat hier niet voor niets. Baruch Spinoza groeide begin 17de eeuw hier op als zoon van Joodse ouders. Hij is het boegbeeld van de tolerante stad en het beeld symboliseert dan ook diversiteit.

Op de jas zie je halsbandparkieten en mussen die symbool staan voor bewoners met een migratieachtergrond. Ook zijn er rozen, want Spinoza betekent ‘doorn’. Naast het standbeeld ligt een icosaëder (een twintigvlak), verwijzend naar het lenzen slijpen, Spinoza’s beroep, en naar zijn geslepen geest.

null Beeld Gijs Stork en Floor van Spaendonck
Beeld Gijs Stork en Floor van Spaendonck

B. We lopen door naar het Allard Pierson Museum, waar de erfgoedcollecties van de Universiteit van Amsterdam worden getoond. De naamgever, Allard Pierson was denker en kunsthistoricus. Ook wordt hij gezien als de grote humanist van de 17de eeuw. Waar Spinoza het joodse geloof achterliet, brak Allard Pierson met de protestantse kerk en beiden publiceerden boeken over hun gedachtegoed.

Het museum bevat de verzameling gipsafgietsels van klassieke beelden die Pierson tijdens zijn hoogleraarschap bijeenbracht. In de Bijzondere Collecties zijn vele publicaties opgenomen met het humanistische gedachtegoed.

C. We lopen langs het gesloten Amsterdam Museum, dat een grote renovatie ondergaat. Net voor de sluiting programmeerde het in 2021 de tentoonstelling Vrijdenkers, in samenwerking met het Humanistisch Verbond. In vogelvlucht zag je Amsterdam als stad van vrije geesten.

Onder anderen pleitte schrijfster Lale Gül er voor het vrijdenken. Ze werd door haar familie verstoten, nadat ze een roman had gepubliceerd waarin ze afstand nam van haar islamitische achtergrond. Het humanisme zet welzijn en geluk van iedereen centraal bij ethische beslissingen. Humanisten geloven in de wetenschap en in vergaarde kennis, en durven te twijfelen aan hun eigen ideeën en die van anderen.

null Beeld Gijs Stork en Floor van Spaendonck
Beeld Gijs Stork en Floor van Spaendonck

D. We lopen door naar de Herengracht 168, het Witte Huis uit 1638, ontworpen door architect Philip Vingboons. Allard Pierson woonde er rond 1880 en schreef hier de humanistische bespiegelingen waarmee hij zich afzette tegen het geloof van zijn ouders. Van 1960 tot 2009 huisde hier het Toneel Museum/Theater Instituut, een bron van het vrije denken op het toneel en zeker in de jaren zestig een vrijgevochten plek.

E. Het Huis met de Hoofden op Keizersgracht 123 is in 1622 ontworpen door bouwmeester Hendrick de Keyser. Het huis is genoemd naar de zes versieringen in de vorm van hoofden aan de voorgevel, borstbeelden van zes goden. Van 1656 tot 1670 woonde hier Comenius, de beroemde vrijdenker, theoloog en pedagoog.

Vele andere bewoners volgden, maar sinds 2006 is het huis weer in handen van een humanist, verzamelaar Joost Ritman. Het pand is met zorg gerestaureerd en fungeert sinds 2017 als Embassy of the Free Mind met de Bibliotheca Philosophica Hermetica (BPH). Als je geluk hebt, leiden Joost of zoon Jozef Ritman je rond door het pand als een ware mercator sapiens.

null Beeld Gijs Stork en Floor van Spaendonck
Beeld Gijs Stork en Floor van Spaendonck

F. We lopen langs boekwinkels, uitgeverijen en plaatsen om te peinzen naar de Oudezijds Achterburgwal 55 en kijken naar driehoog. Hier woonde van 1957 tot 1963 schrijver en humanist Gerard Reve, eerst met zijn vrouw Hanny Michaelis en later met zijn eerste man Wim Schuhmacher.

Reve werd in zijn tijd, maar ook nu nog steeds, gezien als belangrijke vrijdenker. In een brief uit de oorlog vatte hij zijn levensvisie als volgt samen: ‘ik vind, een mens moet (…) alleen uitgaan van de vraag: schaad ik iemand of niet?’

G. We realiseren ons dat in deze wandeling de geschiedenis van vrijdenkers geschreven lijkt door mannen, maar dat is zeker niet zo: op de Oudezijds Achterburgwal 127 woonde vrouwenrechtenicoon Aletta Jacobs.

Zij heeft als vrijdenker, arts en publicist enorme invloed gehad en zette zich ook in voor de vrede. Jacobs vocht voor het vrouwenkiesrecht om het vrouwen mogelijk te maken te participeren in de opbouw van de democratische rechtsstaat.

null Beeld Gijs Stork en Floor van Spaendonck
Beeld Gijs Stork en Floor van Spaendonck

H. We lopen terug naar het stadhuis waar we in deze verwarrende tijden de stad en met name het nieuwe stadsbestuur de traditie van het vrije denken toewensen. Je mag in Amsterdam zijn wie je wil zijn (zolang je anderen maar niet schaadt). Om aan die traditie herinnerd te worden, hoeft het bestuur maar uit het raam te kijken.

Floor van Spaendonck en Gijs Stork, Gerrit Lamberts’ Amsterdam door Gijs en Floor, Uitgeverij Wbooks, €24,95.

Meer over