PlusInterview

Zangeres Niki Jacobs wil het Jiddisch weer laten klinken in Europa: ‘Prachtige taal’

Niki Jacobs: ‘Ik denk dat je wel kunt begrijpen welke kracht de tekst heeft zonder die letterlijk te verstaan.’
 Beeld Anne van Zantwijk
Niki Jacobs: ‘Ik denk dat je wel kunt begrijpen welke kracht de tekst heeft zonder die letterlijk te verstaan.’Beeld Anne van Zantwijk

Zangeres Niki Jacobs (43) toert met haar vertolking van The Ballad of Mauthausen langs podia in onder meer Nederland en de VS. Alle nummers zingt ze in het Jiddisch. ‘Het is geen uniciteit, maar een prachtige taal.’

Kim van der Meulen

Niki Jacobs had er weleens over nagedacht om The Ballad of Mauthausen te zingen, maar steeds zag ze ervan af. Waren die liederen niet te zwaar? Kon ze het wel? Maar het bloed kroop waar het niet gaan kon. Samen met haar vaste band toert ze nu langs internationale podia met de bekende liederencyclus van de Griekse componist Mikis Theodorakis en dichter Iakovos Kambanellis, die het concentratiekamp Mauthausen overleefde. Ze zingt alles in het Jiddisch.

U zingt al meer dan twintig jaar in het Jiddisch. Wat trekt u daar zo in aan?

“Daar ben ik ooit mee begonnen vanuit een missie: ik wilde het Jiddisch weer laten klinken in Europa. Sinds de oorlog hebben we hier geen grote gemeenschappen meer die Jiddisch spreken, de Europese taal van de Joden. Ik heb een Joodse achtergrond, maar ben geen native speaker. Mijn opa kende de taal wel. Ik weet nog dat ik vroeger fonetisch een Jiddisch liedje zong, en hij uitlegde: nee, zó zeg je dat. Wonderlijk vond ik dat. Gaandeweg is het Jiddisch onderdeel geworden van mijn identiteit, ik ben het ongelooflijk mooi gaan vinden. Zingen in die taal geeft me een bepaalde zeggingskracht.”

U heeft tijdens eerdere tournees ook Amerikaanse folksongs en babyliedjes gezongen.

“Ja, maar aan het Jiddisch ontkom ik nooit. De liedjes uit Babyconcerten kwamen bijvoorbeeld uit alle windstreken, maar er zat er ook een Jiddisch liedje tussen. En de voorstelling Van Cohen tot Winehouse was volledig Engelstalig, maar die nummers waren wel weer van Joodse popiconen, zoals Bob Dylan, Billy Joel en Amy Winehouse. Ze groeiden allemaal op met religieus of cultureel jodendom, en er werd bij hen thuis Jiddisch gesproken.”

The Ballad of Mauthausen is oorspronkelijk een Griekse liederenreeks. Heeft u die taal overwogen?

“Ik heb me vaak afgevraagd of ik Mauthausen wel kon zingen – ik zou toch niet kunnen tippen aan de uitvoering van Maria Farantouri, de Griekse zangeres die de liederencyclus als eerste opvoerde in 1965. Zo mooi, die stem ging door merg en been. Maar ik heb altijd gezegd: áls ik het doe, doe ik het in het Jiddisch. Ik ontdekte dat er een Jiddisch koor in Amsterdam is, Hejmisj Zain, dat ooit een vertaling heeft laten maken door Willy Brill, een heel goede vertaalster. Die mocht ik gebruiken.”

“Ik zing de hele voorstelling in het Jiddisch, van de traditionele liederen tot een nummer dat mijn violist Ro Krauss voor de voorstelling heeft gemaakt en Love Me Tender van Elvis Presley en Wayfaring Stranger van Johnny Cash. Ik wil van het Jiddisch iets normaals maken. Het is geen uniciteit, maar een prachtige taal.”

De voorstelling eindigt uitbundig, staat op uw website. Zit er vrolijkheid in een verhaal over kamp Mauthausen?

“Het is een indringend verhaal, maar toch ga je vreugdevol en hoopvol de zaal uit. De voorstelling is opgedeeld in drie delen, waarover ik van tevoren vertel. In het eerste deel, dat zich afspeelt rond 1886, vluchten er vanuit Oost-Europa zo’n drie miljoen Joden naar de VS vanwege opkomend fascisme en nationalisme. Wij blijven achter in Europa en zien de boot vertrekken.”

“In het tweede deel komen we terecht in de Tweede Wereldoorlog, en in het laatste zien we de boot aanmeren in New York – het eerste liedje van dit deel gaat over een bagelverkoper. Waar wij een gat van 75 jaar in de geschiedenis van het Jodendom hebben, heeft de beleving van het Joods-zijn zich daar volledig voortgezet. Er wordt gedronken, gedanst, mensen hebben elkaar lief. Daar eindigen we mee. Je loopt het theater dus niet zwaar depressief uit omdat je net door Mauthausen hebt gewandeld, maar met een hart vol liefde.”

Is dat Amerikaanse verhaal de reden dat u ook in de VS optreedt?

“Nee, ik heb een vrij lange relatie met concerten in de VS. We hebben daar in 2015 een toertje gedaan, en in 2017 een heel grote. Toen zijn we in een maand tijd van San Francisco via Los Angeles en Las Vegas dwars door het land naar New York gereden voor concerten. We zongen vertaald werk van popsterren, van Chaka Khan tot Madonna en The Rolling Stones. Daar heb ik een netwerk in Amerika aan overgehouden. We hebben in maart aan de oostkust gespeeld, in mei vliegen we naar de westkust.”

Wordt in de VS anders op Jiddische muziek gereageerd dan in Nederland?

“Honderd procent. Als ik in Nederland zeg dat ik me heb gespecialiseerd in Joodse muziek, is het altijd: o, auw, de oorlog. Daar wordt het altijd aan gekoppeld. Dat begrijp ik. Deze voorstelling heeft er natuurlijk ook heel veel mee te maken – en tegelijkertijd ook weer niet. In Amerika zeggen ze eerder: interesting, tell me more. De Joodse gemeenschap is er veel groter en men is helemaal niet op die manier bezig met de oorlog. Het Jodendom is een volledig onderdeel van die samenleving.”

Deze voorstelling gaat niet alleen over de Tweede Wereldoorlog, zegt u. Waar gaat het nog meer over?

“Toen we net voor coronatijd begonnen met het maken van deze voorstelling, wilden we een ode brengen aan 75 jaar vrijheid. Maar we ontdekten al snel dat er een heel andere noodzaak achter zat. Het verhaal gaat namelijk over emigratie en wat het betekent om ontworteld, ontheemd te zijn.”

“Een van de liederen gaat over Janos Beer, die ontsnapt uit Mauthausen. Hij wordt overal gehoond en nergens opgevangen. Uiteindelijk wordt hij weer opgepakt en teruggebracht naar het kamp. Dat is een heel relevant verhaal in deze tijd. Wat zou jij doen? Zou je een vluchteling in huis nemen? Die vraag wordt ons op dit moment gesteld. Sommige liederen uit het eerste deel komen uit Oost-Europa, waar nu oorlog woedt. Wat daarin gezongen wordt is zo overeenkomstig met wat daar nu gebeurt, dat het gewoon shocking is.”

Mooie, maar zware kost.

“De schoonheid van het verhaal dat we vertellen is dat het kán: je kunt je ergens opnieuw wortelen, alles kan weer gaan bloeien. Het liefhebben van je medemens is de kern. De voorstelling gaat uiteindelijk om de vraag: hoe kijk je naar de ander?”

Komt die boodschap ook over als je geen Jiddisch verstaat?

“Het is altijd een interessante vraag in hoeverre de tekst bijdraagt aan de beleving. Ik denk dat je wel kunt begrijpen welke kracht de tekst heeft zonder die letterlijk te verstaan. De woorden dragen hoe dan ook bij aan de intensiteit waarmee je de voorstelling beleeft.”

Wanneer is een voorstelling voor u geslaagd?

“Als artiest ben je altijd kritisch op jezelf, dus ik zal nooit het podium afkomen en denken: dat was top. Ik ben altijd meteen aan het reflecteren, er is altijd ruimte voor verbetering. Toch kan een voorstelling uitermate geslaagd zijn, als je feilloos verbinding kunt maken met de mensen in de zaal. Soms voel je dat je met z’n allen in een soort vacuüm gaat, dat pas losgaat als het slotapplaus klinkt. Bij deze voorstelling is dat nog nooit níet gebeurd.”

The Ballad of Mauthausen: 9 april in de Oude Kerk in Heemstede, 22 april in de Philharmonie in Haarlem en op 8 mei in de Uilenburgersjoel in Amsterdam, www.nikijacobs.nl.