PlusDe wandeling

Wandelen langs het havenverleden op het Cruquiuseiland

null Beeld Laura van der Bijl
Beeld Laura van der Bijl

Goede vrienden Floor van Spaendonck en Gijs Stork houden van de stad en haar verhalen. Elke week wandelen ze volgens een ander thema, zo pik je ook nog eens wat op. Deze keer verkennen ze de overgang van industriegebied naar woonwijk op Cruquiuseiland.

Floor Van Spaendonck en Gijs Stork

A. We starten aan het begin van de Cruquiusweg, de straat die de as vormt van de nieuwe woonwijk en om die reden ook de naamgever is van Cruquiuseiland. Nicolaus Samuelis Cruquius (1678-1754) was overigens een landmeter en astronoom. Hij werd bekend als grondlegger van de meteorologie.

Cruquiuseiland is aan het einde van de 19de eeuw aangelegd om de druk op de oude haven van Amsterdam te verlichten en ruimte te bieden aan de steeds groter wordende schepen. Het is net als Java-eiland en het KNSM-eiland een kunstmatig aangelegd eiland.

B. We slaan rechtsaf naar de Veemarkt, die hier in 1887 werd gebouwd met een abattoir, stallen voor de beesten en een kantinegebouw dat werd neergezet door architecten Boerma en Damen. Overgebleven van deze periode zijn het gemeentelijk douane-entrepot, het kantinegebouw en een aantal woningen aan de buitenrand, herkenbaar aan het baksteen met gele sierbanden. Nu tref je hier vooral een wonderlijke mix aan van cateraars, makelaars en groothandels.

Nieuwbouw op de Veemarkt. Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork
Nieuwbouw op de Veemarkt.Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork

C. In de 19de eeuw worden langs de Cruquiusweg ook zeven entrepotpakhuizen gebouwd, vernoemd naar de dagen van de week. In 1961 volgt de kolos aan het begin van de rij: pakhuis Willem I. Met de metamorfose van dit pakhuis naar archief (IISG), de nieuwbouw op de veemarkt in 1987 (beide door architect Hans Bosch) en de realisatie van woningen in de pakhuizen volgt het schiereiland de trend van aanleg van woonbuurten als antwoord op het vertrek van de KNSM en de havenactiviteiten.

Cruqiusweg. Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork
Cruqiusweg.Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork

D. We lopen naar de Bottelarijstraat 1 waar onlangs koffie- en bakkerswinkel Millie Vanillie is geopend. Je wordt hier verleid door de heerlijke kardemomgeur. Eigenares Sara is klaar om op te schalen als er personeel wordt gevonden. Hopelijk op tijd voor het nieuwe schooljaar, zodat ze ouders van koffie en meer kan voorzien nadat die hun kinderen hebben afgezet bij basisschool De Kleine Kapitein en kinderdagverblijf Partou aan de overkant.

E. Via de waterkant en dwalend door de nieuwbouw komen we op de kop van Cruquiuseiland, waar architectenbureau Rijnboutt de plannen heeft gemaakt voor een aantal gebouwen en Bedaux de Brouwer Architecten appartementengebouw Candido zal toevoegen.

Dat laatste is ontworpen als een baken en wordt een transparant gebouw met een gevel van lamellen die het gebouw omhult als een ‘voile’. De bouw moet nog beginnen, dus spoed is geboden als je de kop nog onbebouwd wilt zien. Er staat nog een oude kraan op een stuk rails, als herinnering aan de tijden dat laden en lossen hier de dagelijkse gang van zaken domineerde.

F. De brandslang-, rookmelder- en vluchtladderstraten vormen een eigen buurtje. De ver­wijzing naar de voormalige fabriek van Ajax-blus­apparatuur is logisch, maar dat kan niet worden gezegd van de wirwar van straten en borden, waardoor je makkelijk verdwaalt. Mogelijk is de doolhofstructuur tevens een knipoog naar de smokkelroutes in het moerasland dat hier voor de komst van de haven lag.

null Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork
Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork

Op de kade kijken we naar de overzijde, waar het gemaal ligt en de Flevoparkweg en Zeeburgerdijk elkaar kruisen. Vroeger vormde de kade de uitlaatlocatie voor het vee na bootreizen – hier dansten de koeien en kalveren. Speciaal voor 17 augustus, de naamdag van de heilige Judith en de dag van sint-juttemis, denken we hier aan het gezegde ‘Als de kalveren op het ijs dansen’ – in augustus ligt er geen ijs en kalveren kunnen niet dansen, vandaar de betekenis van sint-juttemis: nooit.

null Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork
Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork

G. We lopen door naar de fysieke sporen van het havenverleden, want behalve dat ernaar wordt verwezen middels de straatnamen zijn enkele oude havengebouwen nieuw leven ingeblazen. Zo wordt aan de Cruquiusweg Krux bier gebrouwen en gedronken in de voormalige NV Oliefabrieken Insulinde. Vanuit een pompgebouw werd de in Java gewonnen kokosolie uit de schepen voor opslag overgepompt naar een ketelhuis. De verdere distributie werd geregeld vanuit ‘Huisje Insulinde’, het hoofdkantoor annex woonhuis. Het bedrijf bediende een wereldmarkt met een eigen vloot en vestigingen in Amsterdam, New York en San Francisco.

null Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork
Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork

H. We lopen terug via de Zeeburgerkade, waar we ons in een groot recreatieland wanen: eindeloze steigers om vanaf te duiken en te zonnen, luxe boten en de onvermijdelijke gouden palmbomen bij het terras van The Harbour Club. Als je van een afstand terugkijkt op de voormalige wijnterminal zie je nog de wijnsilo’s op het dak van gebouw Cruquius 1.4. De havenopslag als woning heeft hier een letterlijke invulling gekregen.

Floor van Spaendonck en Gijs Stork, Gerrit Lamberts’ Amsterdam door Gijs en Floor, Uitgeverij Wbooks, €24,95