PlusDe wandeling

Wandelen langs fonteinen in Oud-Zuid

Goede vrienden Floor van Spaendonck en Gijs Stork houden van de stad en haar verhalen. Elke week wandelen ze volgens een ander thema, zo pik je ook nog eens wat op. Deze keer zoeken ze verkoeling bij enkele van de zeventig fonteinen in Amsterdam.

Floor Van Spaendonck en Gijs Stork
null Beeld Vincent Spiering
Beeld Vincent Spiering

A. Een fontein staat symbool voor de levensbron en is een plek waar water voor de sier omhoog spuit. Een plan voor een wandeling langs fonteinen roept de vraag bij ons op of we een fatsoenlijke reeks kunnen vinden. Dat valt mee: we kunnen ons aan voldoende interessante fonteinen laven. De eerste fontein in Amsterdam stond in 1600 bij de villa van koopman Sion Luz aan de Grimburgwal. Daar stond later het Heerenlogement, dat plaats maakte voor het Binnengasthuis, waar Crea, het cultureel studentencentrum van de UvA, ooit onderdak had en recent de kade verzakte. De fontein moet samen met het huis en de tuin fenomenaal zijn geweest, aldus de gedichten van P.C. Hooft.

Wij starten de fonteinwandeling in de Rijksmuseumtuin waar veel historische fragmenten bij elkaar zijn gebracht. Deze zomer kun je er ook de beelden van kunstenaar Barbara Hepworth zien. Fontein Hide & Seek uit 2013 is een ontwerp van de Deense kunstenaar Jeppe Hein. De naam van het werk verwijst naar de waterspuwers of bedriegertjes. Die kleine spuitende elementen stonden in 17de-eeuwse tuinen verdekt opgesteld om bezoekers te verrassen met plotselinge waterstralen. Dit ontwerp spuit inderdaad, maar geeft ook ruimte om tussen de waterstralen te staan. Telkens is er een periode van twaalf seconden wanneer de spuwers geen water lozen: het moment om binnen of juist buiten de waterstralen te gaan staan. De kunstenaar wil met de fontein onverwachte ontmoetingen laten plaatsvinden door in de ‘waterkamer’ mensen even samen op te sluiten.

null Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork
Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork

B. Op de plaats van het voormalige skatepark op het Museumplein staat tijdelijk brandweerkazerne Dirk. Behalve branden blussen verstrekken ze hier inlichtingen en kun je je opgeven om brandweermens te worden. Het gebouw van de eigenlijke Kazerne Dirk aan de Honthorststraat is de oudste nog in gebruik zijnde kazerne van Nederland en stamt uit 1870. De kazerne zal na de renovatie aardgasvrij zijn en krijgt energielabel A.

Brandweerpersoon van dienst Guno vertelt over het gebruik van de namen. In Amsterdam zijn er twaalf verschillende kazernes. Al die kazernes hebben een eigen naam zoals Hendrik, Dirk, Teunis en Nico. De eerste letter van die namen duidde vroeger de eerste letter van de straatnaam waar de kazerne stond aan. In het geval van Dirk is het een verwijzing naar Duivelseiland – de naam van de buurt. Ook vertelt Guno dat er binnenkort op het Museumplein een waterfestijn is, waarbij de spuiten losgaan voor iedereen die nat wil worden. Dat is voor ons dan zeker ook een fontein die de moeite waard is.

null Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork
Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork

C. Voor de categorie ‘meest idyllisch fonteinen’ lopen we naar het Harmoniehof. Midden in de tuin ligt een vijver waarin een natuurstenen fontein met een conische vorm staat. Het water kabbelt rustig uit de top en stroomt naar beneden waar zes gebeeldhouwde dieren – de schildpad, rat, kikker, slak, tor en salamander – het water opnemen. Het waterornament, ontworpen door beeldhouwer Louise Beijerman, werd in november 1925 aangeboden door de leden van de Amsterdamsche Coöperatieve Woningvereeniging Samenwerking.

null Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork
Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork

D. We wandelen verder Oud-Zuid in naar het Adama van Scheltemaplein. Daar staat sinds 1933 de fontein voor de socialistische dichter Carel Steven Adama van Scheltema. Het gedenkteken werd op voorspraak van tijdgenoten als architect Berlage geplaatst en is gemaakt door kunstenaar Tjipke Visser en architect Jan Gratama. Het is een ingetogen werkstuk en, zeker in combinatie met het oorlogsmonument dat er in 2007 bij is geplaatst, erg somber.

null Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork
Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork

E. Treurig van een andere orde is de geschiedenis van de fontein aan het Olympiaplein: het voormalig Van Heutszmonument. Het oorspronkelijke ontwerp is van architect Gijsbert Friedhoff en het beeldhouwwerk dat er op staat van Frits van Hall. Het monument uit 1935 was opgedragen aan generaal Jo van Heutsz, voormalig commandant van het Nederlands-Indische leger en gouverneur-generaal van Nederlands-Indië. Bij de onthulling waren er al protesten vanwege de wandaden door Van Heutsz, met name in Atjeh. Die protesten hielden aan tot eind 20ste eeuw.

Inmiddels waren de herdenkingsplaquette en naam van de generaal verwijderd door tegenstanders en werd er zelfs een bomaanslag gepleegd. Kunstenaar Hans van Houwelingen pleitte echter voor behoud van het origineel om als schandpaal te blijven herinneren aan de geschiedenis. Uiteindelijk bleef het monument inderdaad staan maar met een andere functie en naam: Monument Indië-Nederland.

null Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork
Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork

F. Ter afsluiting lopen we langs de grote fontein in het Vondelpark. Deze imposante spuiter herinnert aan de vele keren dat er kunst in de vijver dreef en hoe opwekkend het is om de vrolijke stralen te zien. Wij pleiten voor meer fonteinen.

Floor van Spaendonck en Gijs Stork, Gerrit Lamberts’ Amsterdam door Gijs en Floor, Uitgeverij Wbooks, €24,95.

Meer over