PlusDe wandeling

Wandelen langs de sloopgrens van de Nieuwmarktbuurt

Goede vrienden Floor van Spaendonck en Gijs Stork houden van de stad en haar verhalen. Elke week wandelen ze volgens een ander thema, zo pik je ook nog eens wat op. Deze keer verkennen ze de sloopgrens van de Nieuwmarktbuurt.

Floor Van Spaendonck en Gijs Stork
null Beeld Laura van der Bijl
Beeld Laura van der Bijl

A. Het is 45 jaar geleden dat de grootste sloop in de binnenstad van Amsterdam ten behoeve van de metrolijn plaatsvond. Enorm verzet en rellen waren het gevolg; marsen door de stad, een bezetting van de buurt en gevechten met de politie. Tot op de dag van vandaag is het een doorn in het oog van velen, hoewel met de tijd de waardering ook groeit. Wij beginnen deze wandeling op de Sint Antoniesluis bij het Pentagon.

Het vijfhoekige gebouw van de architecten Theo Bosch en Aldo van Eyck volgde de oude rooilijn waarbij niet de vorm het uitgangspunt was maar lichttoetreding en het interieur. Wonderlijk dat in de kritische jaren zeventig en na de rellen het gebouw Pentagon werd gedoopt, behalve de vijfhoekige vorm toch vooral bekend als het gebouw van het Amerikaanse ministerie van Defensie.

null Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork
Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork

B. We lopen naar het Zuiderkerkhof waar de Zuiderkerk de grens vormt van de sloop. Het complex rond het komvormige plein uit 1980 is ontworpen door architect Hans Hagenbeek en lijkt een amfitheater. Op het plein klatert onschuldig de waterval die recent is gerestaureerd; hoe zou dat zijn om naast het stromende water te wonen?

Hier ligt ook de hoofdentree naar de boosdoener: metrostation Nieuwmarkt. Doordat de tunneldelen van bovenaf de grond in moesten, en er niet onder de grond geboord werd zoals bij de Noord/Zuidlijn, was de sloop noodzakelijk.

null Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork
Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork

C. Onder het lage poortje naar de Nieuwe Hoogstraat dringt de kaalslag zich op in de vorm van de nieuwbouw op de hoek aan de overzijde. Het gebouw van architect Hans Borkent staat los van de buurpanden vanwege de trilling van de ondergelegen metro. De typische jaren zeventig kleurvlakken zijn een ontwerp van kunstenaar K. Makkink.

We lopen door naar de Nieuwmarkt en kijken nog even rechts achter ons naar het Pintohuis dat als belangrijk monumentaal pand is gehandhaafd.

Beleidsmakers, buurtbewoners, activisten en architecten hebben uiteindelijk elkaar gevonden in het motto ‘bouwen voor de buurt’. Hierbij waren de volgende ingrediënten van belang: de restauratie van historische panden, nieuwbouw volgde bestaande rooilijnen en er gold een prioriteit voor betaalbaar wonen voor buurtbewoners.

null Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork
Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork

D. Dat al eerder erfgoed sneuvelde, zien we bij verzorgingshuis Flesseman aan de Nieuwmarkt. Vier panden uit de zeventiende eeuw, waaronder het oorspronkelijke atelier van de schilder Bartholomeus van der Helst, moesten wijken voor nieuwbouw in 1927. Architect Hendrik Wijdeveld bouwde een filiaal voor de Joodse textielhandelaren Flesseman en bijna zestig jaar later trok het woon- en zorgcentrum in de Flesseman.

null Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork
Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork

E. De Waag en een groot deel van de Nieuwmarkt zijn gespaard, want het sloopspoor loopt dwars door de Keizerstraat naar de Rechtboomsloot. We steken daar de brug over die vernoemd is naar Auke Bijlsma: activist, gemeenteraadslid en bekend van het verzet tegen de verkeersplannen voor de Nieuwmarktbuurt. Wij zijn hem eeuwig dankbaar, dankzij hem kwam de snelweg dwars door de buurt er niet.

F. Op de Oude Waal en de Binnenkant scheert de metro rakelings langs het Scheepvaarthuis naar het Centraal Station. Met de kaalslag werd toch wel degelijk rekening gehouden met de historische waarden van de binnenstad.

null Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork
Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork

G. Via de Kromboomsloot lopen we terug. In de Koningsstraat zien we een ingang van metrostation Nieuwmarkt en we realiseren ons dat het station bijna het hele gebied van deze wandeling beslaat. We lopen door het opvallend stille parkje, het J.W. Siebbeleshof. Siebbeles spande zich jarenlang in voor de belangen van ouderen in de Nieuwmarktbuurt. Daar staat ook de grote zuil, Levensboom (1989), van kunstenaar Wim Tap. Met enig voorstellingsvermogen zie je een gebalde vuist: symbool voor het geslaagde verzet van de buurtbewoners tegen de megalomane plannen voor de aanleg van de metro.

null Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork
Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork

H. We komen aan bij de nieuwbouw aan de Snoekjesgracht. Het roze-rode pand op de hoek, in Italiaanse stijl, is weer van de hand van architect Hans Hagenbeek. We lopen terug naar de Grenspaal uit 1989 op de Sint Antoniesluis van kunstenaar Hans ’t Mannetje, een ander kunstwerk dat de overwinning markeert van de bewoners op de planologen. Hier werd de vierbaanssnelweg door de Nieuwmarktbuurt gestopt.

Ondertussen mijmeren wij verder over wat eens was bij de dichtregels van Jacob Israël de Haan: ‘Die te Amsterdam vaak zei: ‘Jeruzalem’ en naar Jeruzalem gedreven kwam, Hij zegt met mijmerende stem ‘Amsterdam, Amsterdam’.’

Floor van Spaendonck en Gijs Stork, Gerrit Lamberts’ Amsterdam door Gijs en Floor, Uitgeverij Wbooks, €24,95.

Meer over