PlusAchtergrond

Waarom de leer van het stoïcisme aan populariteit wint: ‘Het is wat het is, ik neem de feiten voor wat ze zijn’

Neem het leven zoals het komt en handel vanuit kalmte. Het stoïcisme wint aan populariteit; zo kwamen er de laatste jaren diverse boeken uit over de eeuwenoude leer. ‘Het helpt mij heel erg om te leren dat ik niet in m’n emotie moet schieten.’

Kees van Unen
null Beeld Olf de Bruin
Beeld Olf de Bruin

Rrrrats, daar scheurde de broek van Gerard Boter (68), classicus en emeritus hoogleraar Grieks aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Volle pizzeria, spiksplinternieuwe pantalon. Even de benen over elkaar en daar ging ie. Boter: “Ik zal niet herhalen welke woorden ik toen gebruikte maar mijn dochter zei meteen: papa, nu ben je al jaren met het stoïcisme bezig en dan is dit je reactie. En ze had gelijk. Het stoïcisme leert ons nu juist om niet zwaar te tillen aan dit soort tegenslagen. Om ze te accepteren en zelfs te verwelkomen. Dat probeer ik inderdaad al jaren toe te passen, maar dit moment bewees maar weer: om écht als een stoïcijn te leven is ontzettend moeilijk.”

Toch ambiëren steeds meer mensen het. De eeuwenoude stoïcijnse leer wint de laatste jaren aan populariteit als manier om in het leven te staan en om te gaan met wat voor kaarten je geschud krijgt, dus ook als dat slechte kaarten zijn. De oorsprong van het stoïcisme mag dan 300 v.Chr. in het oude Griekenland liggen, de levenslessen zijn uitermate toepasbaar op het hier en nu.

Dat merkte Boter met zijn vertaling van het werk van Epictetus, die in coronatijd goed verkocht. Samen met Rob Brouwer dook hij in de teksten van de filosoof, die met Seneca en Marcus Aurelius tot de centrale figuren uit de stoïsche filosofie worden gerekend. Misschien wel de belangrijkste les uit Epictetus, Vrij en onkwetsbaar. Verzameld werk: laat alles wat je niet in de hand hebt gewoon van je afglijden en neem verantwoordelijkheid voor wat je wél in de hand hebt, namelijk de manier waarop je op gebeurtenissen reageert. Kortom: oorlog, pandemie – vreselijk, maar het je aantrekken heeft geen zin. Focus je liever op waar je invloed op hebt, en wees daarin de beste versie van jezelf.

Weerbaarheid

Maar niet alleen de pandemie maakte het stoïcisme weer populair. Ook in de wereld van zelfhulp, management en coaching vindt men er een parade aan goed toepasbare lessen voor het leven. Een hit is het boek van ex-schaatser Mark Tuitert, die al twintig jaar stoïcisme toepast in de manier waarop hij sport benadert. Drive, heet het, met ‘tien lessen om je stoïcijnse mindset te trainen’.

Want dat kan, je stoïcijnse mindset trainen, weet ook Bart Heuvingh (32), hoofd topsportbegeleiding bij AZ. Hij put volop uit het stoïcisme bij de begeleiding van spelers. Hij belt een dag na de pijnlijke uitschakeling van Ajax in de Champions League door Benfica, maar zelf zou hij de stoïcijnse leer nu juist even niet inzetten om de spelers er mentaal weer bovenop te krijgen. “Het leent zich beter om weerbaarheid te creëren, om spelers voor te bereiden op tegenslag, in plaats van ze er op het moment van een teleurstelling goed mee om te laten gaan. Dan wordt het al snel cliché, met teksten als ‘elke tegenslag is een kans’ of ‘we komen er sterker uit’. Nee, dan is het een gimmick.”

“Maar als het lukt om geduldig lessen uit het stoïcisme te trainen, dan heb je daar als topsporter altijd wat aan. En je kunt het trainen. Kijk maar naar tennisser Roger Federer. Die was in het begin van zijn carrière heel opvliegend, liet zich snel meeslepen. Maar hij heeft geleerd om vanuit kalmte te handelen – dat is een van de pijlers van het stoïcisme. Aan spelers die boos zijn, vraag ik weleens: is dit iets waar je over tien jaar nog steeds boos om bent? Meestal niet. En zo niet, dan dempt dat gevoel al. Je relativeert om vanuit die kalmte weer de juiste, zinvolle acties te ondernemen in plaats van nutteloze woede.”

null Beeld Olf de Bruin
Beeld Olf de Bruin

Na afloop van het gesprek stuurt Heuvingh nog wat nagekomen wijsheden. Over tegenslag als brandstof. Over hoe een praktische manier van denken hand in hand gaat met topsport. En waarom dat beter werkt als basis dan als symptoombestrijding: ‘It’s easier to build strong children than to repair broken men.’ Zijn advies, kortom: werk preventief aan je stoïcijnse manier van denken en doen.

Maar kritiek op de leer is er ook. Dat alles van je af laten glijden, betekent dat immers niet dat je nergens meer wat bij voelt? En dus ook geen verantwoordelijkheid voelt voor de wereld om ons heen? Nee, zegt Boter. “Het stoïcisme pleit juist voor het worden van een goed persoon, die allerlei plichten heeft tegenover de mensen om ons heen. Dat in de eerste plaats, maar uiteindelijk voor alles en iedereen op de wereld. Het stoïcisme is niet koud, maar juist heel sociaal.”

Even afstand nemen

Omdat het zo’n praktisch toepasbare leer is, proberen steeds meer mensen hem te integreren in hun eigen leven. De Amsterdamse rapper en producer Ruby Stacks (36) is zo iemand. Hij was altijd al geïnteresseerd in filosofie, las over de oude Romeinen en Grieken en kwam terecht bij Persoonlijke notities van Marcus Aurelius, ook al zo’n stokoud werk dat ontzettend populair is geworden. Stacks werd erdoor gegrepen en ziet het inmiddels als levensstijl.

Hij legt uit: “Hoe wij het woord stoïcijns gebruiken in de Nederlandse taal, dat is niet waar het stoïcisme voor staat. Stoïcijns, dat wordt bij ons bijna uitgelegd als apathisch, maar in het stoïcisme gaat het juist om bewuster, met meer aandacht doen wat je doet. Dat betekent: niet toegeven aan je eerste emotie of je eerste ingeving. Even afstand nemen, denken: wat vind ik nou echt? Ik heb best wat temperament, dus het helpt mij heel erg om te leren dat ik niet in m’n emotie moet schieten. Even adempauze, dat is altijd een goed idee.”

En relativering, dat ook, zegt Stacks. “Acht jaar geleden kreeg ik de diagnose MS. Het stoïcisme heeft me geleerd dat het geen zin heeft om daarover te jammeren. Het is wat het is. Ik neem de feiten voor wat ze zijn. Niet dat het me altijd lukt en het is net als sporten: je moet het bijhouden, anders wordt het minder. Maar ik heb hoe dan ook baat bij een stoïcijnse levenshouding.”

Net als Boter, die het blijft proberen om een goede stoïcijn te zijn. Maar volmaakt, dat gaat ie niet worden. “En daar gaat het ook niet om,” zegt hij. “Ik betwijfel of de volmaakte stoïcijn ooit heeft bestaan. Maar de weg ernaartoe kan je al zoveel brengen, en oefening baart kunst. Dat zullen we zien als ik de volgende keer weer een scheur in mijn broek krijg.”

Nacht van de Filosofie

Elk jaar wordt april tot Maand van de Filosofie gedoopt. In heel Nederland en Vlaanderen worden er dan filosofische activiteiten georganiseerd, zo ook in theater De Brakke Grond, met op 2 april de Nacht van de Filosofie. Vol programma: van de Bantoe-filosofie uit het zuidelijk deel van Afrika tot filosofische quotes op het toilet en theater van Laura van Dolron. En er is aandacht voor het stoïcisme. Marije Martijn en Floris van der Pol onderzoeken of stoïcijns leven iets is voor de bezoeker.

Meer over