PlusAchtergrond

Van een geurtunnel tot een pratende bloem: in het nieuwe Groote Museum in Artis zijn dieren, planten en mensen even belangrijk

Het Groote Museum aan het Artisplein. De zalen zijn verdeeld in twaalf zones, die elk een onderdeel van het lichaam verbeelden. Beeld Sophie Saddington
Het Groote Museum aan het Artisplein. De zalen zijn verdeeld in twaalf zones, die elk een onderdeel van het lichaam verbeelden.Beeld Sophie Saddington

Het Groote Museum in Artis was 75 jaar een gesloten museum. Donderdag gaan de deuren open naar de wondere wereld van mens, dier en plant. Mét humor.

Lorianne van Gelder

De hartslag van de grote plataan op het Artisplein is live te volgen. Bovenin het Groote Museum, 75 jaar lang gesloten voor publiek, staat de hartslagmeter op een scherm. Of hartslag... eigenlijk zijn het de sapstromen van de 200 jaar oude plataan die je in realtime kunt zien. Ernaast hangt een identiek scherm. Wie zijn duim of vinger op een groen lampje legt, krijgt synchroon met de boomsappen het tempo van het rondpompen van zijn eigen bloed te zien.

Ziehier de verbinding tussen mens en plant dat het nieuwe Groote Museum, vanaf donderdag te bezoeken aan het Artisplein, beoogt. Alle levende organismen op aarde lijken zo veel meer op elkaar dan we denken. De installatie van klimaatkunstenaar Thijs Biersteker vat het in één werk samen.

Het monumentale pand, dat iedereen die wel eens in Artis is geweest ongetwijfeld kent, is na jaren verbouwing weer open. In 1947 sloot het zijn deuren, er was in die naoorlogse tijd geen geld, de boel was in verval. En ook in de jaren erna was er weinig aandacht voor het gebouw. De koningszaal beneden werd nog wel verhuurd voor feesten en partijen, maar de rest van het oudste museumgebouw van de stad was niet meer publiek toegankelijk.

Schedels en afgodsbeelden

Het was al sinds 2005 dat Haig Balian (67), de voormalig directeur van de dierentuin, een droom had. Hij wilde een publiek toegankelijk Artisplein, twee musea en een restaurant. Hoewel hij vijf jaar geleden officieel het stokje aan directeur Rembrandt Sutorius overdroeg, maakt Balian zijn plan af. Met een heleboel andere mensen samen, haast hij zich te zeggen. Dat ene museum, Micropia, kwam er. Het Artisplein werd openbaar, café-restaurant De Plantage is een begrip, en nu is ook het Groote Museum voltooid. Koningin Máxima opende het dinsdag.

Oud-Artisdirecteur en initiator Haig Balian: ‘Het moet echt over jezelf gaan, dit museum.’ Beeld Sophie Saddington
Oud-Artisdirecteur en initiator Haig Balian: ‘Het moet echt over jezelf gaan, dit museum.’Beeld Sophie Saddington

Het oude Hoofdgebouw van de dierentuin werd in 1855 gebouwd. Daar toonden de oprichters van Artis hun opgezette dieren, afgodsbeelden, schedels, preparaten en andere ‘volkenkundige’ schatten die ze van hun verre reizen hadden meegenomen. Het was een klassiek museum van vitrines en snuisterijen, waar je kon leren over de laatste inzichten over de natuur.

Daar is een klein deel van bewaard gebleven, knap opgenomen in een verder modern verbouwd geheel. Architect Evelyne Merckx ontwierp een spectaculair entreegebouw dat onder het pand door loopt. Van beneden, waar garderobe, wc’s en winkel zijn, loop je via de vlindertrappen naar boven, naar het museum. De muren hebben nog afgebladderd pleisterwerk, de oude vitrines zijn behouden, maar je begeeft je onmiddellijk in een modern museum vol interactieve snufjes, slimme techniek en spannende kunst.

Het museum bestaat uit een Oost- en een Westzaal, met elk een balkonverdieping erboven. De zalen zijn verdeeld in twaalf zones, die elk een onderdeel van het lichaam verbeelden. In de Oostzaal is dat onmiskenbaar de neus, waarmee je op het balkon een geurtunnel in kunt gaan. In een van de ouderwetse vitrines zie je een opgezette terriër die snuffelt aan het achterwerk van een cockerspaniël: hier begint het ruiken.

De tunnel is aan de buitenkant bedekt met mos, maar binnen is het donker en hangen er panelen. Een verwarrende reis van geuren volgt. Is dat winegum? Zwitsal? Wc-reiniger? Diesel? Geurexpert Ton van Harreveld zit buiten op de trap, die ook dienst doet als tribune, toe te kijken. Hij ontwikkelde de reuktocht. “Geur is een reis door je brein, door je geheugen.” Hij fantaseerde twintig jaar over de tunnel en nu is hij er. “Ik ga hier de komende weken zitten en alleen maar kijken hoe mensen reageren.”

Plantblindheid

En zo zijn meer wetenschappelijke, natuurlijke en technische inzichten verbonden aan kunst en humor. Haig Balian wijst naar een prachtige paarse bloem in een hoek van de Westzaal. Met de koptelefoon op hoor je de plant tegen je praten. ‘Ik lijk op jou,’ zegt een kinderlijke stem. “Het moet echt over jezelf gaan, dit museum,” zegt Balian.

Dat we dieren inmiddels belangrijk vinden, is in tijden van vegetarisme en een Partij voor de Dieren, vanzelfsprekend. Maar de planten zijn we vergeten. Balian is dan ook op plantenmissie. “We denken vaak vanuit onszelf, en de biologie is erg op dieren gefocust. Vreemd genoeg weten we echt nog weinig van planten. We hebben last van plantblindheid.”

Vitrinekast met een verticale tuin. Beeld Sophie Saddington
Vitrinekast met een verticale tuin.Beeld Sophie Saddington

Natuurhistorische, wetenschappelijke of kunstmusea zijn er in duizenden vormen en maten. Maar het Groote Museum probeert het samen te brengen en dat is, zeggen de oprichters zelf, nogal uniek. Naast een vitrine met skeletten van dieren staat een scherm dat de bewegingen van de bezoeker kan vergelijken met die van een dier. Beweeg je als een pinguïn, jaguar of hagedis? Net als de mensen hebben ze allemaal een wervelkolom.

Zijn mensen slim? Planten ook. Uit een vitrinekast met een verticale tuin worden proefmonstertjes cress uitgedeeld, kleine plantjes met smaken als komkommeroester en komijn, gemodificeerd om zich voor te doen als iets anders. “Planten zijn hartstikke intelligent,” aldus Balian.

Kronkelpenis

Wie het overzicht een beetje kwijt is – er is meer dan twee uur film en een volledig bezoek duurt 4,5 uur – wordt op weg geholpen door vrijwilligers (‘verbinders’) die de bezoeker tekst en uitleg kunnen geven of precies die link proberen te leggen waar de oprichters zo naar snakken: dat je jezelf gaat zien in verbinding tot de natuur. In de Oostzaal zullen ook ‘samenkomsten’ worden georganiseerd, waar je geheel vrijwillig aan mee kunt doen. Met vragen als ‘Zien mijn ogen het zelfde als die van jou?’ en ‘Wat gaan mijn (achter)kleinkinderen eten?’

Bovenin de Westzaal staat op het glas ‘De zin van het leven’, de vraag die we ons allen stellen. (Voortplanting is het Artisantwoord, voor wie nog zoekende is). Er zijn filmpjes van bevallingen, van de bloedige van een mens tot het tientallen baby’s uitfloepen bij een zeepaard. En verderop is een vermakelijk overzicht van gekke penissen: een schroefvormige van een eend, een onheilspellende uitschuifversie van een paard en een van een kat. Een van de vrijwilligers legt uit dat die van katachtigen gemene haken bovenaan de schacht heeft om de vagina van de te bevruchte poes van ander zaad te ontdoen.

De ambitie van het Groote Museum: dat je jezelf gaat zien in verbinding tot de natuur. Beeld Sophie Saddington
De ambitie van het Groote Museum: dat je jezelf gaat zien in verbinding tot de natuur.Beeld Sophie Saddington

Balian ziet het museum ook een beetje als activisme. Boven staat een tekst van Victor Hugo: ‘Het is droevig om te bedenken, dat als de natuur spreekt, de mens niet luistert.’ Het Groote Museum is er voor iedereen, maar, zegt Balian, die hierna écht afzwaait, het gaat toch echt over het zorg dragen voor de natuur. “Het was een zoektocht naar hoe we dit wilden vertellen,” zegt Balian. “We wilden geen natuurhistorisch museum, maar ook niet een tentoonstelling van wat de mens de wereld aandoet, dat zou een heel deprimerend verhaal worden. En moderne musea moeten ook een beetje schuren.”

Het antwoord diende zich aan door terug te gaan naar de kindertijd. “Als kind zag ik de verbondenheid tussen natuur en mens als iets vanzelfsprekends. Een duif was niet anders dan mijn zusje,” zegt Balian. En zo worden in het Groote Museum dieren, planten en mensen even belangrijk. Goed voor de natuur zorgen, is zorgen voor jezelf. Een gekke jas aantrekken om geknuffeld te worden (er hangen knuffelbare en niet-knuffelbare aan een haakje midden in de zaal) vertelt net zoveel als een interactieve film over emoties of het zien van de snelheid van de hartslag van een spitsmuis.

En zo beweeg je je met kinderlijke nieuwsgierigheid, associatief en onderzoekend, maar met volwassen interesse en een vleug humor, door de wereld van het Groote Museum. En wie gaat, moet sowieso terug, want echt álles zien, lukt nooit in één keer.

Groote Museum, Artisplein, vanaf 12 mei te bezoeken.

Meer over