Plus

Ruigoord na de brand waarin de iconische Luchtbus verloren ging: ‘Het symbool van het neonomadisme verdient een plek’

De Luchtbus van Ruigoord in Marokko, 1976-1977. Beeld Floris Leeuwenberg.
De Luchtbus van Ruigoord in Marokko, 1976-1977.Beeld Floris Leeuwenberg.

Eind december verwoestte een brand de werkplaats van kunstenaarsdorp Ruigoord. Ook de bijna vijftig jaar oude Luchtbus, waarmee het Amsterdams Ballon Gezelschap de wereld over reisde, ging in vlammen op. ‘De bus was voor veel mensen een deel van hun leven.’

Sara Luijters

In een plastic supermarkttas geeft Margrid van der Linden (75), een van de Ruigoorders van het eerste uur, zes gebundelde reisverslagen van het Amsterdams Ballon Gezelschap mee. “Pas je er goed op?”

De verslagen vertellen gedetailleerd over de avonturen van het bonte gezelschap – kunstenaars, dichters, acteurs, clowns en muzikanten – met de beroemde Luchtbus. Die kreeg zijn naam door de destijds vernieuwende luchtvering en de heteluchtballonnen (van papier met vuur) van het ballongezelschap. Eind vorig jaar was de bus, na vier jaar noeste arbeid, helemaal opgeknapt en opnieuw klaar om de wereld weer te verkennen, toen er een allesverwoestende brand uitbrak in de werkplaats van het dorp waar de wagen geparkeerd stond.

Op de ochtend van 27 december, in het pre-coronatijdperk de dag voor het jaarlijkse Ballonnenfeest in Paradiso, zagen de atelierhouders van Ruigoord hoe de historische Luchtbus in vlammen opging. Alleen het karkas resteert, het logo van een trotse Royal Tiger is gespaard gebleven.

Rudolph Stokvis, Margrid van der Linden en Aja Waalwijk (vlnr) bij de uigebrande Luchtbus op Ruigoord. Aan de bus zijn veel verhalen verbonden. Beeld Dingena Mol
Rudolph Stokvis, Margrid van der Linden en Aja Waalwijk (vlnr) bij de uigebrande Luchtbus op Ruigoord. Aan de bus zijn veel verhalen verbonden.Beeld Dingena Mol

“Het onderzoek van de brandweer loopt nog, maar de oorzaak van de brand is vermoedelijk kortsluiting geweest,” concludeert Rudolph Stokvis (86), aartsvader van het gekraakte kunstenaarsdorp, die tijdens talloze reizen achter het stuur zat van de Luchtbus. De bus, een British Leyland uit 1958, werd aan het Ballongezelschap gedoneerd toen de eigenaar van de Magic Bus, de reisorganisatie die jonge backpackers vervoerde over de roemruchte Hippie Trail via Amsterdam en Istanboel naar India, in 1973 ermee stopte. Voor die tijd was de bus van vervoersmaatschappij Maarse & Kroon, die het openbaar vervoer tussen Amsterdam, Aalsmeer en Schiphol verzorgde.

Van roadtrip naar wereldreis

Stokvis: “Toen wij de bus kregen, was Ruigoord net gekraakt. Met de bus gebeurde lange tijd niets, hij stond vooral in de weg. We wilden er eigenlijk vanaf toen Margrid, op dat moment zwanger van onze zoon, voorstelde om er ten minste één reis mee te maken. Tijdens de koude winter van 1975 reden we met de tot Luchtbus omgedoopte wagen naar het warme Marokko, 24 mensen reisden mee.”

Hoewel er onderling de nodige spanningen waren in de groep, beviel de roadtrip iedereen zo goed dat twee jaar later een wereldreis werd gepland, dit keer zonder retourdatum. De twee zoontjes van Van der Linden en Stokvis, Daniël van zeven jaar en Nemo van twee, gingen mee, net als de tienerdochter van dichter Hans Plomp en een vriendin, allebei luisterend naar de naam Esther.

In Marokko, 1977. Beeld Floris Leeuwenberg
In Marokko, 1977.Beeld Floris Leeuwenberg

Het doel was China, maar dat was destijds nog ontoegankelijk. De reis ging via Griekenland, Turkije en het Midden-Oosten met een omweg door Noord-Afrika naar Iran en India, om te eindigen in Nepal, bij de Chinese grens. Stokvis: “Eerst werd er een lange zomer wild gekampeerd in Griekenland, waar mensen van over de hele wereld afkwamen op het Vliegerfeest dat we daar organiseerden. Normaal waren die feesten in Nederland op plekken in de natuur die gedoemd waren te verdwijnen, door de komst van bijvoorbeeld een snelweg of kantoorgebouwen.”

Onderweg verdiende de groep wat geld met straattheater en sliepen ze in zelf opgezette tentenkampen of onder dekzeilen. “We wilden subsidie aanvragen als theatergezelschap, maar door alle discussies daarover, werd besloten het uiteindelijk zonder financiële steun te doen. Op die manier was er ook geen gezeik,” zegt Van der Linden.

Per post verstuurde ze haar reisverslagen naar een goede vriend in Amsterdam, Theo Kley, medeoprichter van de Insekten Sekte. Hij printte ze uit en bundelde ze. Van der Linden: “Niet iedereen was het daar trouwens mee eens, want ik schreef openlijk over alles wat er onderweg gebeurde, ook over het drugsgebruik, liefdes en ruzies.”

Innige contacten met vrijplaatsen

Kunstenaar Aja Waalwijk (69) was sinds de jaren tachtig onlosmakelijk verbonden met het Amsterdams Ballon Gezelschap en de Luchtbus. “De bus zorgde ervoor dat we als kraakgroep mobiel waren, wat heel uniek was. De bus zorgde ervoor dat we als Ruigoorders innige contacten hebben met andere vrijplaatsen door heel Europa en de rest van de wereld. We gingen ermee wildkamperen en reisden ermee naar alle grote festivals voor optredens. De bus staat symbool voor het neonomadisme, dat een plek verdient in de maatschappij.”

De Luchtbus op Ruigoord, 2003. Beeld Floris Leeuwenberg
De Luchtbus op Ruigoord, 2003.Beeld Floris Leeuwenberg

In de pastorie naast de kerk van Ruigoord halen Waalwijk, Van der Linden en Stokvis herinneringen op aan de reizen die ze samen maakten. Zoals een reis naar de Sovjet-Unie in 1989, voor het straattheaterfestival Next Stop Sovjet.

Waalwijk: “De bus reed het Gorkipark in Moskou in om daar te kamperen. In het wild, dus het leger werd erop afgestuurd om ons te beschermen. In Berlijn lieten we tijdens een ode aan activist Marinus van der Lubbe, die in 1933 de Rijksdag in de brak stak, een vuurlampion de lucht ingaan, op de trappen van het monument. Precies op het moment waarop de politie van alle kanten kwam aanstormen, steeg de heteluchtballon op en zweefde boven de Muur.”

De Luchtbus deed in het dorp tijdens volle maan altijd dienst als centrale ontmoetingsplaats, waar iedereen samenkwam, onder wie dichter Simon Vinkenoog wiens nu welhaast profetische woorden op een steen bij de kerk te lezen staan: ‘Al wat beweegt zal in beweging blijven. Erop en/of eronder: een keus is er niet. Niets dat beklijft en alles zal verdwijnen. Je leven een vuurwerk… of niet.’

Ook tijdens het legendarische Landjuweel op de vlakte naast het dorp was de Luchtbus er altijd. De laatste trip met de bus naar Christiania, de grootste vrijplaats van Europa in Denemarken, moest door corona worden afgeblazen.

Voortbestaan Ruigoord onzeker

Meteen na de brand begon op social media de actie Help Ruigoord Uit De Brand. Bijna een maand later is er al 75.000 euro opgehaald. “Het geld is voor een nieuwe bus en een nieuwe werkplaats,” aldus Stokvis. “We kregen hartverwarmende reacties van over de hele wereld, van mensen voor wie de bus een deel van hun leven was.”

Margrit van der Linden was in tranen toen ze de uitgebrande bus zag. “Het voelde voor mij heel symbolisch; vanwege onze zoon Nemo, die als kind meereisde en dertien jaar geleden is overleden. De rit naar het kerkhof met Laurence, de vader van mijn jongste, derde zoon, was de laatste rit van de bus.”

Ex-man Rudolph Stokvis wil niet te lang bij de brand stilstaan. “De Luchtbus bestaat niet meer, het leven gaat door. Dit is sowieso een periode van transitie voor het dorp, nu er geen festivals meer gegeven mogen worden en het voortbestaan onzeker is. Volgend jaar vieren we het vijftigjarig bestaan van Ruigoord, onder meer met een beeldenroute door het dorp. Het restant van de bus zal daar ook zeker een plek krijgen.”

Uit het reisverslag van Margrid van der Linden over de wereldreis met de Luchtbus:

Nepal, Pokhara, vrijdag 6-6-’80

‘We genieten van de heerlijke stuff die Herman en Mirjam voor ons achtergelaten hebben, luieren en maken een zonnescherm aan de bus waar we al een jaar over praten en voelen ons volmaakt gelukkig. Regenbuien wisselen elkaar af met warme zon. …Bhutan blijft onderwerp van gesprek. We reageren niet zo erg, zijn blij eindelijk stil te staan en wachten af.’

Meer over