Rosalie Norden en Max Wieselmann trouwden op 22 oktober 1943 in Kamp Westerbork.

PlusAchtergrond

Op huwelijksreis naar Auschwitz: zij trouwden in Kamp Westerbork

Rosalie Norden en Max Wieselmann trouwden op 22 oktober 1943 in Kamp Westerbork.Beeld Tot de dood ons scheidt / familiearchief

Honderden stellen trouwden in de oorlog in Kamp Westerbork: uit liefde en vaak in de hoop op uitstel van deportatie. Fotografen legden tal van huwelijken vast. Sommige echtparen vonden vier dagen na de huwelijksvoltrekking al de dood in een concentratiekamp. ‘Op huwelijksreis naar Auschwitz.’

Hanneloes Pen

De strakke blik in de camera van de 19-jarige bruidegom David Blom uit Amsterdam-Oost spreekt boekdelen. Blom, gekleed in een net pak met corsage in het knoopsgat, staat op de foto met zijn kersverse bruid, de 18-jarige Henriette Gobitz uit Noord. Zij is gekleed in een jurk met kanten kraag; de Jodenster op haar jurk is duidelijk te zien.

Kleermaker Blom en Gobitz, naaister/modiste, waren al verloofd voordat ze in Westerbork belandden en trouwden er, net als honderden andere koppels die op het punt stonden gedeporteerd te worden naar een concentratiekamp in het oosten. De ernstige blik van Blom bleek niet onterecht. Enkele dagen na het huwelijk op 24 augustus 1942, ging het paar op transport naar Auschwitz, waar Gobitz direct bij aankomst werd vermoord. Blom overleed eind maart 1944. Het huwelijk had slechts tien dagen geduurd.

Hun huwelijksfoto staat afgebeeld in het pas verschenen boek Tot de dood ons scheidt van Neerlandicus en fotograaf Saskia Aukema (47). Het is een van weinige trouwfoto’s die bewaard zijn gebleven van de 261 paren die tussen september 1940 en september 1944 in Kamp Westerbork in de echt zijn verbonden.

Beschilderde paplepel of geborduurde spreuk

Aukema begon haar onderzoek naar de in het kamp afgesloten huwelijken nadat ze erachter was gekomen dat haar oudtante Annie Preger in Westerbork was getrouwd. Annie Preger en haar man Hans van Witsen werden 36 dagen na hun trouwdag omgebracht in Sobibor.

Vanaf oktober 1942 was de burgerlijke stand gevestigd in een barak op het kampterrein. Het overgrote deel van de stellen werd in de echt verbonden door de niet-Joodse, gepensioneerde burgemeester Dirk Willem Molhuysen. Na het burgerlijk huwelijk werden de echtparen geregeld ingezegend door een rabbijn.

Na afloop kregen ze van bevriende gevangenen cadeautjes als een boodschappentas, thermosfles, asbak, beschilderde paplepel, broodmes of een geborduurde spreuk.

“Mensen trouwden er uit liefde en voelden zich samen sterker. De bezetter had de belofte gedaan dat echtparen bij elkaar werden gehouden. Ze dachten dat hun overlevingskans groter zou zijn omdat sommigen uitstel kregen van transport. Ook verstandshuwelijken kwamen daardoor voor,” zegt Aukema.

Jetty (Henriette) Gobitz (zittend) en David Blom (links) kenden elkaar uit Amsterdam. Ze waren voor vertrek naar Westerbork al verloofd. Op 24 augustus 1942 trouwden ze in het kamp. Hun huwelijk duurde slechts tien dagen. Naast David Blom staan waarschijnlijk getuige Selina Kleerekooper, Jetty’s broertje José Maurice Gobitz en de tweede getuige Sara Karels-Pels, van wie dochter Mina ook trouwde in Kamp Westerbork. Beeld Tot de dood ons scheidt / familiearchief
Jetty (Henriette) Gobitz (zittend) en David Blom (links) kenden elkaar uit Amsterdam. Ze waren voor vertrek naar Westerbork al verloofd. Op 24 augustus 1942 trouwden ze in het kamp. Hun huwelijk duurde slechts tien dagen. Naast David Blom staan waarschijnlijk getuige Selina Kleerekooper, Jetty’s broertje José Maurice Gobitz en de tweede getuige Sara Karels-Pels, van wie dochter Mina ook trouwde in Kamp Westerbork.Beeld Tot de dood ons scheidt / familiearchief

De arts Eddy de Wind (1916), later bekend vanwege zijn boek Eindstation Auschwitz dat hij na de bevrijding in kamp Auschwitz schreef, en zijn geliefde Friedel Komornik (1924) dachten dat ze zich door een huwelijk erdoorheen zouden slaan. De twee hadden elkaar in het ziekenhuis van Westerbork ontmoet, waar ze beiden werkten.

Vijf maanden na hun huwelijk, in september 1943, ging het paar op transport naar Auschwitz. Komornik belandde in het blok waar kamparts Josef Mengele gruwelijke experimenten deed op gevangenen. De Wind zat in het blok ernaast als verzorger. Ze konden contact houden met elkaar. “De liefde hield hen duidelijk op de been,” zegt Eddy’s zoon Melcher de Wind.

Friedel Komornik en Eddy de Wind trouwden op 19 april 1943. Op de achterkant van de foto uit het familiearchief heeft tekenaar Werner Löwenhardt geschreven: ‘Met de beste wenschen voor een spoedige hereeniging.’ Beeld Tot de dood ons scheidt / familiearchief
Friedel Komornik en Eddy de Wind trouwden op 19 april 1943. Op de achterkant van de foto uit het familiearchief heeft tekenaar Werner Löwenhardt geschreven: ‘Met de beste wenschen voor een spoedige hereeniging.’Beeld Tot de dood ons scheidt / familiearchief

Na de oorlog vonden ze elkaar terug. Het huwelijk hield nog twaalf jaar stand. In 1957 scheidde het stel.

Vertraging van deportatie

Ruim driekwart van de echtparen heeft de oorlog echter niet samen overleefd. Van alle in Westerbork getrouwde individuen heeft 32 procent de kampen doorstaan. “Gemiddeld overleefde slechts zes procent van de gevangenen uit Westerbork de oorlog. Een huwelijk zorgde voor vertraging van deportatie. Doordat de mensen later in een kamp terecht kwamen, was de overlevingskans groter. De hoop dat het huwelijk enige bescherming bood, was dus terecht,” aldus Aukema.

De Amsterdamse Rosalie Norden (1916), die in oktober 1943 met de Duitse Majer (Max) Wieselmann (1905) trouwde, overleefde de oorlog. Een krap jaar na hun trouwen ging het echtpaar op transport naar Theresienstad en van daaruit naar Auschwitz en Buchenwald, waar Wieselmann begin 1945 de dood vond. Hun huwelijk duurde al met al 450 dagen. Norden hertrouwde na de oorlog en emigreerde in 1951 naar Australië.

Van het huwelijk van Norden en Wieselmann is een trouwfoto bewaard gebleven. Net als de meeste andere stellen in het boek zijn ze mooi gekleed. De bruidegom is gestoken in een net pak met das en de bruid heeft bloemen in het haar en draagt een sluier.

Saskia Aukema, maker van het boek Tot de dood ons scheidt. Beeld Richard Bank
Saskia Aukema, maker van het boek Tot de dood ons scheidt.Beeld Richard Bank

“Er zijn verhalen dat een sluier, een soort vitrage, in het kamp rondging. Ook liet men wel een pak of jurk vanuit huis toesturen,” zegt Aukema.

Naast de huwelijksaktes van de 261 echtparen in het gemeentearchief Midden-Drenthe in Beilen haalde Aukema trouwfoto’s boven water uit archieven van onder meer Westerbork en het Joods Museum. Een aantal foto’s is gemaakt door de Duitse Joodse fotograaf Rudolf Breslauer, die in opdracht van kampcommandant Albert Gemmeker het kamp fotografeerde.

“Sommige bruidsparen stuurden de foto’s naar huis, anderen namen ze waarschijnlijk mee op transport, waardoor ze verloren zijn gegaan,” zegt Aukema.

Nu de foto én een verhaal

Aukema nam in haar boek uitspraken van overlevenden over de huwelijksvoltrekkingen op. Overlevende Werner Stertzenbach: ‘Men wil het leven met grote slokken drinken (…) het grote geluk der liefde voor korte tijd genieten.’

Maurits van Thijn en zijn vrouw Catharina Blitz werden diezelfde nacht doorgestuurd naar het oosten. “Op huwelijksreis naar Auschwitz,” zei Van Thijn.

Het echtpaar Gobitz en Blom liet zich ook vastleggen en stuurde een afdruk van de trouwfoto’s naar hun ouders. Eén foto met de vermoedelijke getuigen kwam bij Bloms familie terecht en de trouwfoto bij de familie Gobitz.

Henriettes zus Carla Kaplan-Gobitz had de foto in het trapportaal van haar woning opgehangen, tussen de foto’s van onder meer haar vermoorde grootouders, ouders, twee zusjes en een nichtje. De foto van de familie Gobitz, die behoorlijk verkreukeld is, werd ingeplakt in een fotoboek. Beide families wisten niet van het bestaan van elkaars foto.

Carla’s zoon Michel Kaplan (62) zag de andere, verkreukelde foto pas vorige week en raakte erdoor geëmotioneerd. “Wij hadden een foto van het stel, maar er was geen verhaal bij. We wisten alleen dat ze getrouwd waren in Westerbork. Nu blijkt er nog familie te zijn van David en zit er een hele geschiedenis achter. Dat maakt het verhaal een stukje compleet.”

Manja Mooy (42), van wie David Blom een oudoom is, kwam er ook onlangs achter dat er nog een tweede foto bestaat via joodsmonument.nl . Mooy: “Henriettes zus Carla sprak op de trap geregeld tegen de foto van Henriette en David. Ik vond het fijn om te horen dat er nog jaren aan David is gedacht.”

Tot de dood ons scheidt van Saskia Aukema kost 29,95 euro en is te bestellen via saskia-aukema.nl.