PlusReportage

Op dit nieuwste gedeelte van IJburg beslist iedereen mee, over élk schroefje

Zelfbouwcomplex Wij_land in IJburg. Beeld Nina Schollaardt
Zelfbouwcomplex Wij_land in IJburg.Beeld Nina Schollaardt

Op Centrumeiland, het nieuwste gedeelte van IJburg, verrijzen tal van zelfbouw-wooncomplexen. Wij_land, een van de grootste, is binnenkort klaar. Toekomstige buren hebben alles samen bedacht en betaald. ‘Ik dacht dat het een soort sekte zou zijn.’

Elleke van Duin

“Proost, op een gelukkig samen wonen.” Mireille Capiau (49), communicatieadviseur bij de gemeente Amsterdam, heft het glas naar de groep mensen die op een bouwplaats in IJburg om haar heen staat. Er valt wat te vieren, want vandaag is het hoogste punt bereikt van Wij_land, een duurzame zelfbouwcommunity op Centrumeiland, op de plek van het vroegere strandpaviljoen Blijburg. Heeft nu de wind nog vrij spel tussen het betonnen geraamte, in februari 2022 wordt het pand opgeleverd en betrekken 55 mensen 26 zelf ontworpen appartementen.

Capiau is een van hen. Haar verhaal begint in 2017. Ze is op zoek naar een nieuw huis. Maar als zzp’er is het niet makkelijk om iets betaalbaars te vinden. Dan ziet ze een oproep van architectenbureau Space&Matter: dat zoekt belangstellenden die gezamenlijk een woonplan gaan ontwikkelen voor een aantal kavels dat door de gemeente wordt uitgeven. Ze meldt zich aan.

Ze treft er architect Daniel Bakker (34), met wie ze een klik heeft. “Een sociaal duurzame zelfbouw-woongemeenschap, dat leek ons wel wat. Met een gemêleerde samenstelling, waar naast jonge creatieven ook gezinnen, alleenstaande moeders en ouderen kunnen wonen. En met diverse nationaliteiten natuurlijk. We zouden ons eigen voedsel verbouwen. En er zit een gezamenlijke ruimte bij waar we kunnen borrelen, vergaderen of sporten. We delen auto’s en gereedschap en passen op elkaars kinderen of huisdieren. Het moest een minisamenleving worden. Ik zag het helemaal voor me.”

Het duo schrijft zich in, net als tachtig anderen. Ze worden ingeloot. Samen met Bakker en architect Tjeerd Haccou van Space&Matter stelt Capiau een woonplan met een risico­analyse op.

Het plan valt bij de gemeente Amsterdam in goede aarde. Uiteindelijk zijn er drie partijen over die mogen pitchen: team Capiau zit erbij.

Capiau neemt de communicatie voor haar rekening, het juridische en financiële werk. Bakker, met wie ze het bestuur vormt, richt zich samen met Haccou op het ontwerpen en de bouw. Ook schakelen ze een advocaat en financieel adviseur in en stellen ze een professioneel bouwteam samen. Overleg met andere belangstellenden is ondertussen al in volle gang.

“Het klinkt leuk, zo’n zelfbouwcommunity, maar je bouwt het natuurlijk niet zelf. Je bedenkt wel met zijn allen hoe het gebouw eruit moet zien en hoe de indeling van binnen wordt. Je bent dus je eigen projectontwikkelaar. Maar er moet wel een aannemer komen en heel veel professionals die het project daadwerkelijk realiseren. Je bouwt geen schuur, maar een bedrijf.”

Viering van het hoogste punt van de bouw. Beeld Nina Schollaardt
Viering van het hoogste punt van de bouw.Beeld Nina Schollaardt

Strubbelingen

Alles moet worden voorgefinancierd. De kerngroep moet een startbedrag inleggen, Capiau gaat op pad om subsidies aan te vragen. Ze krijgen een startsubsidie en daarnaast nog een renteloze lening van de provincie Noord-Holland. De architect is zo vriendelijk om niet meteen facturen te sturen. Capiau: “Dat was onze redding.”

Talloze overlegavonden volgen. Vaak gaat het over geld. Maar ook over de vorm en het materiaalgebruik. Regelmatig lopen de gemoederen hoog op. De invulling van duurzaamheid blijkt voor iedereen verschillend. De een is veganistisch, de ander rijdt geen auto en zit nooit in een vliegtuig maar wil wel graag een barbecue met vlees. En duurzaam hout gebruiken is mooi, maar dat is enorm kostbaar, en niet elk hout is even stevig. “Er waren veel strubbelingen. Het gaat vaak toch om het laatste spaargeld van mensen. Een paar keer heb ik gedacht: ik stop ermee. Maar dan vonden we toch altijd weer een modus om door te zetten.”

Dan gooit corona roet in het eten. Een paar toekomstige bewoners verliezen in 2020 hun inkomsten en raken in paniek over het rondkrijgen van de financiering. Zes huishoudens vallen vlak voor de start af. Met de vier woningen meegeteld die sowieso nog niet verkocht zijn, hebben ineens tien woningen nog geen eigenaar.

De zoektocht naar nieuwe toekomstige buren wordt weer gestart, dit keer via Funda, LinkedIn en Facebook. De woningen worden onverwacht snel verkocht. De bouw wordt na de tweede lockdown, na een half jaar vertraging, hervat.

Crowdbuilding

Het klinkt als de ideale oplossing voor het nijpende woningtekort, een zelfbouwcollectief. De gemeente heeft er naar eigen zeggen wel oren naar. Tot voor kort waarnemend wethouder Rutger Groot Wassink: “De grond is schaars in Amsterdam en er is een groot tekort aan betaalbare woningen. Daarom nemen we extra maatregelen om de groei van zelfbouwers en wooncoöperaties te stimuleren.”

Bij de verdeling van kavels reserveert de gemeente jaarlijks 600 woningen voor zelfbouwers, waarvan 350 voor wooncorporaties, aldus Groot Wassink. “We willen dit op termijn ook gaan aanvullen met omzetting van bestaande woningen.”

Dat laatste is ook het idee van architectenkantoor Space&Matter, dat crowdbuilding.nl in het leven riep, een online platform waar mensen met samenwoonwensen zich kunnen melden. Architect Haccou: “Gemeenten moeten hun grond en leegstaande gebouwen aan burgers aanbieden, in plaats van eerst bedenken wat goed verkoopt en het dan bouwen.”

Toch is een zelfbouw-wooncollectief geschikt voor slechts een kleine groep, denkt architect Bakker. “Je moet echt heel veel geduld hebben, enorm sociaal getalenteerd en gedisciplineerd zijn, wil je het tot een goed einde brengen.”

Capiau: “In het begin ben je een happy family. Maar dan komt het. Want natuurlijk wil iedereen meebeslissen over elke schroef. Bovendien maakt de gemeente het je niet makkelijk. Er zijn veel regels, logisch wel, maar juist daardoor wordt het voor particulieren een risico. Een projectontwikkelaar mag al gaan bouwen als 70 procent van de huizen verkocht is. Wij moesten wachten tot 100 procent. En dan maken we nog niet eens winst.”

Daktuin

Toch is Wij_land bijna een feit. Naast 26 woningen is er ook een yogazaal, een gastenverblijf, een klusruimte, een daktuin van 200 vierkante meter (mét kas) en een gezamenlijke ruimte. Capiau: “Vraag me niet hoe, maar we hebben het gered. En alles ook nog binnen het budget. ­Zonder commerciële bemoeienis van ­buitenaf.”

Ze kijken terug op heftige en vermoeiende jaren. Hoe ze het al die tijd toch hebben volgehouden? “Door te blijven denken aan de toekomst,” zegt Bakker. “Je kunt er lang wonen in een prettige leefomgeving met mensen die je al kent. Bovendien: het is joúw huis, dat je zelf hebt bedacht en ontworpen.”

Andere (duurzame) zelfbouw

Schoon Schip
Een drijvende woonwijk in het Johan van Hasseltkanaal, een zijkanaal van het IJ in Buiksloterham (Noord). In deze ecologisch en ­sociaal duurzame wijk wonen sinds begin 2020 46 huishoudens op dertig arken. Een ark dient als ­gemeenschappelijke ruimte.

De Warren
Woongemeenschap De Warren verrijst net als Wij_land op Centrumeiland. Hier worden 36 woningen gebouwd, van kleine studio’s en starterswoningen tot gezinswoningen. In totaal zullen zich hier vijf woongroepen vestigen, op elke verdieping een, plus bijbehorende woonkeuken. De gevels zijn voorzien van planten zodat ook de bijen, vleermuizen en vogels ­voedsel en onderdak vinden.

Bajesdorp
Op de plek van de (gesloopte) ­cipierswoningen en directeurswoning van de Bijlmerbajes wordt ­gebouwd aan een ‘dorp’: een wooncoöperatie voor kunstenaars. Het project wordt ­opgezet volgens de VrijCoop-principes: een collectief eigendom, onverkoopbaar vastgoed. Eigenaar zijn de wooncorporatie (alle huurders) en de vereniging VrijCoop. De begane grond heeft een publieke functie, erboven komen drie ­verdiepingen om te wonen en werken. De Bajestuin is ‘voor en door de buurt’.

Nieuwe Meent
In de Watergraafsmeer wordt de Nieuwe Meent gebouwd: een combinatie van zelfstandige sociale huurwoningen en gedeelde appartementen voor woongroepen. ­Bewoners delen gemeenschappelijke voorzieningen. Verschillende ruimtes binnen het gebouw zijn ook toegankelijk voor de buurt.

Emanuele Musarra, Eva van der Veer en Alex. Beeld Nina Schollaardt
Emanuele Musarra, Eva van der Veer en Alex.Beeld Nina Schollaardt

Eva van der Veer (36, business developer bij Zelfstroom) en Emanuele Musarra (39, digital marketeer), zoontje Alex (4 maanden).

Eva: “Ons appartement in De Pijp is piepklein, dus gingen we op zoek naar iets groters – maar konden niets ­betaalbaars vinden. Eigenlijk hadden we Amsterdam al opgegeven, tot we via LinkedIn op Wij_land stuitten. Emanuele zat in het buitenland toen ik hem enthousiast belde over Wij_land. Hij zei: ‘Het klinkt zó goed, doe het maar.’ De volgende dag heb ik al getekend. Dat was vorig jaar ­augustus. Het voelt goed om met zijn allen gezamenlijk eigenaar te zijn, zonder overheersing van een commerciële partij. Samen met de buren gezellig op het dakterras zitten, daar verheug ik me op.”

Hilde van der Zee.
 Beeld Nina Schollaardt
Hilde van der Zee.Beeld Nina Schollaardt

Hilde van der Zee (64, werkt in een hospice in de Haarlemmermeer).

“Al dertig jaar woon ik in Hoofddorp. Daar zijn mijn drie jongens geboren, opgegroeid en uitgevlogen. Inmiddels ben ik gescheiden. Vorig jaar zat ik te mijmeren: wat doe ik hier nog in mijn eentje? Ik ben gaan googelen op ‘duurzaam wonen met meerdere generaties’ en daar kwam Wij_land als eerste uit. Ik was direct enthousiast. Alleen de ledenvergaderingen, die waren niet altijd prettig. Inmiddels zijn de verhoudingen genormaliseerd, met mijn nieuwe buren drink ik geregeld een borrel, dat voelt goed.”

Inge van Haselen (links) en Yvon Kruger. Beeld Nina Schollaardt
Inge van Haselen (links) en Yvon Kruger.Beeld Nina Schollaardt

Yvon Kruger (58, eigenaar online marketingbedrijf) en Inge van ­Haselen (67, personal trainer en voedingscoach).

Yvon: “IJburg? Daar wilde ik niet dood ­gevonden worden, zei ik altijd. En nu gaan we er toch wonen. De bewonersgroep is lekker gemêleerd, met veel jonge mensen. Juist leuk als je zelf geen kinderen hebt. Op de gracht, waar we hiervoor woonden, zaten we tussen de expats en de ­senioren. Verder is het geen ­commune, dus je hoeft niks.”

Dino Klootwijk met zijn vriendin Ellen Liem. Beeld Nina Schollaardt
Dino Klootwijk met zijn vriendin Ellen Liem.Beeld Nina Schollaardt

Dino Klootwijk (58, grafisch vormgever) en vriendin Ellen Liem (54, styliste voor films en tv-producties).

Dino: “Via Facebook had Ellen een aankondiging gezien van Wij_land. Het sprak haar aan. Mij niet, door de woorden ‘woongemeenschap’, ‘voedsel’ en ‘auto’s delen’. Ik wilde niet met geitenwollensokkenmensen in een keuken zitten. Maar omdat Ellen het zo leuk vond, ging ik mee naar een kennismakingsavond. En toen viel het me toch mee. We zijn ingestapt en kennen inmiddels iedereen.”

Pieter Hermsen en Ineke Delen. Beeld Nina Schollaardt
Pieter Hermsen en Ineke Delen.Beeld Nina Schollaardt

Pieter Hermsen (36, productontwikkelaar) en Ineke Deelen (34, academisch adviseur/onderzoeker).

Pieter: “Tijdens de gezamenlijke bouwoverleggen hebben we altijd geprobeerd daar constructief in te blijven, door ons niet blind te staren op eigen eisen en wensen. Het gaat toch om de overlap: wat past het beste bij iedereen? Er is een mooi plan en een mooi gebouw ontstaan. Naar de stad is het nog wel even fietsen, maar dat geeft niets. Er liggen trouwens veelbelovende plannen klaar voor Strand IJland, daar gaat ook nog ­genoeg gebeuren.”

Meer over