PlusBeeldspraak

In The Servant zindert het, ook tussen baas en butler

Er klinken schoten, er vallen doden en de daders gaan vrijuit. Zij komen uit hoge kringen en hebben The Servant niet gezien.

Bart van der Put
The Servant, 1963, met Dirk Bogarde (links) and James Fox. Beeld Alamy Stock Photo
The Servant, 1963, met Dirk Bogarde (links) and James Fox.Beeld Alamy Stock Photo

Polarisatie wooncrisis klimaatramp pensioengat doodsbedreiging vogelgriep inflatie aardgasbeving en pandemie. De noodklokken beieren zo veelvuldig dat de oren dienst weigeren. Het is een allesoverheersend alarmsignaal geworden dat nog maar een waarschuwing doorgeeft: luister niet, lees niets, kijk weg. Denk aan je eigen gemoedsrust en gezondheid. Adem uit en ontspan. Denk aan niets. Adem uit en ontspan.

Eenmansoorlog

Het principe is heilzaam en bekend. De methode is een vage herinnering, maar de notities liggen nog in een lade naast het bed. Morgen misschien. Of volgende week. Nu ben ik te opgefokt: klaar voor radicalisering. Het is maar goed dat ik geen Engelsman ben. Was ik een Engelsman of een Schot, een Noord-Ier of een Welshman, dan begon ik vandaag een eenmansoorlog. Dan trok ik nu ten strijde tegen de jagende klasse, de koude kak, de fossielen, de hotemetoten. Hoe komen ze erbij? Hoe durven ze!

Het nieuwe jaar was nog geen week oud toen een bericht in The Guardian het enkele allesoverheersende alarmsignaal doorbrak. Het had niets met alle ongrijpbare rampen en crises te maken. Het paste niet in het overvolle bakje Rampspoed 2020-2022. Het was een persoonlijke kwestie. Een halszaak. Het betrof mijn zwartgevederde vrienden en hun wrede lot aan de overkant van Het Kanaal.

De Britse jachtlobby had na het verbod op de vossenjacht in 2005 niet stilgezeten en was er in geslaagd om de jachtwet te verruimen, zodat er vanaf 1 januari van dit jaar meer vogels afgeschoten kunnen worden. Je verveelt je natuurlijk ook te pletter op je immense landgoed of in je tochtige kasteel. Je loopt daar al sinds je peutertijd rond en er is geen bal te beleven. Tenzij je van kraaien, kauwtjes en roeken houdt, dan kun je vanuit je luie stoel een grote veldstudie opzetten terwijl de butler erop toeziet dat je niets tekortkomt. Mijn idee!

Maar dat zal niet gebeuren. De wijziging in de kleine lettertjes van de Britse wet is specifiek bedoeld om het afschieten van kraaien, roeken, kauwtjes en eksters mogelijk te maken. Er wordt aangenomen dat het voederen van fazanten dan meer rendement zal opleveren. Dat is het doel. Omdat de landadel op fazanten wil blijven jagen. Dat is een traditie. En traditie is een troefkaart die bij elke hoogoplopende discussie wordt uitgespeeld. Zwarte Piet, particulier nieuwjaarsvuurwerk, de monarchie en het doden van dieren? Traditie!

Schot hagel in de kont van de monarchie

Ach, de monarchie en het doden van dieren, daar kunnen we eeuwen over doorgaan. Dat doen die hotemetoten zelf ook. Koning Willem-Alexander jaagt ongezien op wild in zijn omstreden kroondomein, in Spencer zagen we onlangs hoe het Britse koningshuis op tweede kerstdag fazanten jaagt. Traditie! Prinses Diana saboteert die jacht, in weerwil van haar naam.

Dat is zeker niet de enige reden waarom de film van Pablo Larraín me meer bekoorde dan alle anderen die ik in het afgelopen jaar zag. Spencer is een schot hagel in de kont van de monarchie en een afrekening met het archaïsche Britse klassenstelsel.

Wat dat laatste betreft is er geen betere film dan The Servant, die dankzij een messcherp scenario van Harold Pinter in 59 jaar niets aan kracht heeft ingeboet. De Britse film werd in 1963 geregisseerd door de Amerikaan Joseph Losey, die uit Hollywood vertrok toen de filmindustrie van vermeende communistische invloeden werd gezuiverd.

In The Servant koopt een steenrijke jongeheer na een verblijf in de koloniën een grandioos huis in Chelsea dat hij onder supervisie van zijn nieuwe butler laat renoveren en inrichten. Buiten de deur neemt Koning Winter bezit van Londen, binnen ziet de butler zijn kans schoon om de machtsverhoudingen stukje bij beetje te verleggen.

James Fox maakte een geslaagd filmdebuut als de lamlendige heer des huizes, maar steracteur Dirk Bogarde overklast hem op alle fronten in een van de beste rollen uit zijn lange loopbaan. Bogarde (1921-1999) kwam nooit publiekelijk uit de kast, ook niet nadat het Britse verbod op homoseksuele handelingen in 1967 werd opgeheven. The Servant laat zich bij uitstek lezen als een film die niet alleen genadeloos met het Britse klassensysteem afrekent, maar ook het taboe op de herenliefde in het vizier heeft. Het wordt niet uitgesproken, maar het zindert tussen baas en butler.

In hoge kringen is het traditie om op dieren te schieten en op het klootjesvolk neer te kijken. In artistieke kringen is het een goede gewoonte om hotemetoten en hun tradities op de korrel te nemen. Het leidt tot geweldige films waar we tientallen jaren later nog van smullen. Daar kan geen vetgemeste fazant aan tippen.

The Servant verscheen in een fraaie restauratie op blu-ray en 4K bij Studio Canal.

Meer over