PlusInterview

‘Importtrut’ ontmoet ‘echte Amsterdammer’: Gwen van der Zwan schreef een roman over liefde in een gentrificerende stad

Gwen van der Zwan in de buurt van haar woning in de Bijlmer: ‘Personage Olivia is uiteindelijk een heel vervelend soort wereldverbeteraar.’ Beeld Nina Schollaardt
Gwen van der Zwan in de buurt van haar woning in de Bijlmer: ‘Personage Olivia is uiteindelijk een heel vervelend soort wereldverbeteraar.’Beeld Nina Schollaardt

Zuigertje, de debuutroman van Gwen van der Zwan (31), verhaalt over de witte, welgestelde Olivia die in een kunstenaarsbroedplaats in de Bijlmer komt te wonen en daar een relatie krijgt met de zwarte vuilnisman Levi. Dat ligt niet ver van wat de schrijfster zelf beleefde. ‘Ik hoop mensen een spiegel voor te houden.’

Marij de Wit

Dik vier jaar geleden hoorde Gwen van der Zwan dat ze een woning kon krijgen in een broedplaats voor creatieve ondernemers in de Bijlmer. “Ik was heel blij om in deze woningnood een huis te vinden. Later realiseerde ik dat we onderdeel waren van een gentrificatieproject: Ymere verhuurde het pand aan hippe jonge mensen, kunstenaars die de buurt komen ‘opleuken’. Maar na vijf jaar moeten we weer weg, juist op het moment dat we binding met de buurt beginnen te krijgen. Daardoor leven de bewoners van de broedplaats en de oorspronkelijke bewoners van de wijk grotendeels langs elkaar heen, en blijven het toch vooral gescheiden werelden.”

Toch raken deze werelden in je roman met elkaar verstrengeld door de liefde tussen je personages Olivia en Levi. Was hun relatie gedoemd te mislukken?

“Dat denk ik wel. Levi is opgegroeid in de Bijlmer, in een gezin waar geld niet vanzelfsprekend was, en heeft schulden. Olivia groeide op in een dorp en is afkomstig uit een echt middenklassengezin, wit en hoogopgeleid. Dan liggen je ervaringen en kansen mijlenver uiteen. Ze liepen tegen heel diepgewortelde maatschappelijke structuren aan die het moeilijk, zo niet onmogelijk maken elkaar te begrijpen. Ze slagen er uiteindelijk niet in tegen die verschillen op te boksen. Dat vond ik een heel naar gegeven. Stel, ze waren wel van dezelfde sociale klasse geweest, had hun relatie dan standgehouden?”

Waarom raakt dit thema jou zo?

“Mijn leven daar in de broedplaats en mijn eigen mislukte relatie zaten heel erg aan de oppervlakte van mijn bewustzijn. Ik had een contract getekend voor een boek dat zou gaan over seksueel geweld, rouw en online cultuur. Zuigertje gaat daar ook over – het thema rouw bijvoorbeeld, is iets wat heel diep in me verankerd zit, omdat mijn moeder is overleden toen ik nog erg jong was. Maar toen ik ging schrijven, kwam toch vooral het verhaal van die liefde en ongelijkheid bovendrijven. Ik heb zelfs nog geprobeerd eromheen te schrijven, omdat ik dacht: moet ik mijn vingers hier wel aan branden?”

Zuigertje is dus gebaseerd op je eigen leven?

“Connie Palmen zei weleens dat ze over te weinig fantasie beschikt om volledig buiten haar eigen ervaring te schrijven. Dat herken ik wel, ik heb genoeg creativiteit om de waarheid te verdraaien of aan te dikken, maar niet genoeg om over een realiteit te schrijven die volledig buiten de mijne ligt. Ik kreeg toen ik in de Bijlmer ging wonen een soortgelijke relatie als Olivia en Levi in mijn boek, waarbij ik uit een welgesteld wit middenklassengezin afkomstig was en mijn toenmalige vriend van kleur was en uit een gezin kwam waar geld niet vanzelfsprekend was. Wij hadden totaal verschillende kansen toebedeeld gekregen in het leven. Dat het niet lukte onze relatie te laten slagen, kwam mede doordat onze werelden zo van elkaar verschilden.”

Wat merkte jij zelf van de gevolgen van gentrificatie?

“Het viel mij op dat Amsterdam echt een gesegregeerde stad is, iets wat binnen de Ring weleens vergeten wordt. De Marokkaanse inwoners zitten in Nieuw-West, Surinamers en Antillianen in de Bijlmer. In die wijken heerst aanzienlijk meer armoede dan bijvoorbeeld binnen de Ring of in Zuid. Nu kopen rijke, witte hoogopgeleiden de huizen in die wijken op, omdat woningen binnen de Ring ook voor die groep niet meer te betalen zijn. Dan zitten die twee heel verschillende groepen opeens naast elkaar in die wijk. Zoals ik ook laat zien in het verhaal van Olivia en Levi, en zelf merkte in mijn relatie, is het heel moeilijk elkaar vanuit zulke verschillende achtergronden wezenlijk te begrijpen.”

Wat doet dat met zo’n wijk?

“De oorspronkelijke bewoners kunnen boos en gefrustreerd worden – en terecht. Hun wijk verandert onder hun ogen. Eerst poppen overal van die hippe koffietenten op, en dan komen de swapfietsen en de biowinkels opeens tevoorschijn. De oorspronkelijke buurtbewoners hebben daar niks aan; zij gaan natuurlijk geen latte macchiato met havermelk kopen voor zes euro, of een appartement huren voor vijftienhonderd euro per maand. Hun wijk verandert dus niet alleen, maar wordt ook onbetaalbaar voor ze. Zo worden zij uiteindelijk de stad uit gedwongen.”

“Dit laat ik ook zien in mijn boek: Olivia wordt gebruikt om de huizenprijzen in de buurt te laten stijgen, wat Levi’s kansen om ooit een eigen huis te kopen of te huren alleen maar kleiner maakt.”

Van wie is de stad, van Levi of Olivia?

“Van Levi natuurlijk, eigenlijk. Olivia is een importtrut, die komt maar net kijken. Zij komt even een paar jaar in de wijk wonen en gaat dan weer door. Levi is een echte Amsterdammer. Hij en zijn familie wonen al decennialang in die wijk, zijn daar geworteld, zij ademen Amsterdam.”

Zuigertje gaat ook over de druk van sociale media. Waarom houdt dat jou bezig?

“Internet is zo’n gekke plek. Zeker als je wereld zich meer online begint af te spelen dan offline is dat heel vervreemdend, dat heb ik zelf ook meegemaakt. Ik werd, oorspronkelijk als experiment, actief als influencer. En net als bij Olivia nam het me op een gegeven moment helemaal over, ik verloor mezelf er totaal in. Zeker als je er geld mee gaat verdienen ga je steeds verder, je verlegt je grenzen en je wilt steeds meer likes. En hoe krijg je die? Door meer te zijn hoe je publiek wil dat je bent. Zo ontstaat er een steeds grotere discrepantie tussen wie jij daadwerkelijk bent en je online personage, waardoor je in een gespleten toestand belandt die heel eenzaam kan zijn.”

En dan raak je jezelf kwijt?

“Ja. Olivia raakt steeds meer geobsedeerd door haar streven te voldoen aan het vrouwelijk schoonheidsideaal. Ook al wil je er niet aan meedoen, je gaat je er toch naar voegen, dat deed ik zelf ook. Zo besloot ik tot een borstvergroting, net als Olivia – iets waar ik later weer enorm veel spijt van kreeg en toen ongedaan liet maken. Dat proces maakt Olivia ook door: ze besluit niet langer mee te willen gaan in dat schoonheidsideaal. Maar het is zo moeilijk daar echt los van te komen als je online continu wordt bestookt met afbeeldingen van hoe een vrouw eruit moet zien.”

Wat hoop je met je boek te bereiken?

“Ik heb niet de illusie dat je met kunst echt iets kunt veranderen; kunst reageert op de maatschappij, andersom gaat dat niet op. Maar ik hoop dat ik mensen een spiegel voor kan houden. In mijn boek haal ik Olivia onderuit: hoewel zij een tijdlang denkt Levi te kunnen helpen, hem voor te kunnen schrijven hoe hij zijn problemen moet oplossen, blijkt zij niks voor hem te kunnen betekenen omdat zij zijn situatie zelf niet kent. Olivia is uiteindelijk een heel vervelend soort wereldverbeteraar. Ze dacht alles wel te overzien en te begrijpen, maar dat was heel naïef, net als ik in mijn relatie was. Ik hoop dat ik de wereldverbeteraars onder ons kan laten zien dat het ook waardevol kan zijn om soms toe te geven dat je het misschien wel helemaal niet beter weet.”

Gwen van der Zwan: Zuigertje, Uitgeverij Pluim, €22,99.

Skateboardplatform Foef

Gwen van der Zwan studeerde aan de Gerrit Rietveld Academie. Ze is journalist, producent en fotograaf, en haar werk is te vinden op Vice, Brandpunt+, Human en The Next Web. In 2012 won Van der Zwan de publieksprijs van de A.L. Snijdersprijs voor haar zeer korte verhaal Jaapies huis. Daarnaast heeft ze in 2019 samen met een aantal medeskaters het kunst- en skateboardplatform Foef in het leven geroepen, dat zich vooral richt op vrouwen en de lhbtq-gemeenschap.