PlusInterview

Idfa-film Turn Your Body to the Sun: ‘Deze soldaten zijn drie keer verraden’

Via de persoonlijke zoektocht van schrijfster Sana Valiulina naar het oorlogsverleden van haar vader, legt Aliona van der Horst inTurn Your Body to the Sun het vergeten lot van miljoenen Russische krijgsgevangen bloot. ‘Ik heb me enorm moeten inlezen.’

Joost Broeren-Huitenga
Uit Turn Your Body to the Sun: brieven en een pasfoto van de vader van schrijfster Sana Valiulina. Beeld
Uit Turn Your Body to the Sun: brieven en een pasfoto van de vader van schrijfster Sana Valiulina.

De kiem voor Turn Your Body to the Sun, de nieuwste documentaire van de Amsterdamse filmmaker Aliona van der Horst, werd al gelegd in 1996 of 1997, vertelt ze. “Ik werkte toen in Oekraïne aan mijn eindexamenfilm voor de Filmacademie, en iemand vertelde me hoe zijn vader als krijgsgevangene door de Duitsers was omgebracht door uithongering.”

Dat verhaal bleef haar al die jaren bij. Het leidde uiteindelijk tot een film, nadat ze schrijfster Sana Valiulina ontmoette. Beiden staan ze met één been in de Nederlandse cultuur en één been in die van de voormalige Sovjetlanden. Van der Horst werd in Moskou geboren en groeide in Nederland op als kind van een Russische moeder en Nederlandse vader; Valiulina werd in Estland geboren als dochter van Russische Tataren en woont sinds 1989 in Nederland. Beiden reflecteerden in hun werk al veelvuldig op die culturen, en de kloof ertussen.

“Toen Sana mijn vorige film Liefde is aardappelen zag, over wat mijn familie meemaakte onder Stalin, vertelde ze me over haar behoefte om op zoek te gaan naar haar vader,” legt Van der Horst uit. “Ik zei direct: mag ik mee?”

Bij die zoektocht was bepaald geen overdaad aan aanknopingspunten. “Er was niets – Sana had misschien twintig foto’s van haar vader, dat was het. En ook in archieven over de oorlog konden we bijna niets vinden over haar vader. Daar gaat de film uiteindelijk ook over: de zwarte gaten in de geschiedenis die je probeert op te vullen, dingen die je niet weet en misschien ook nooit te weten zal komen.”

Foto van vader Sandar met de kleine Sana Valiulina. Beeld -
Foto van vader Sandar met de kleine Sana Valiulina.Beeld -

Landverraad

Wat ze wisten was dat Valiulina’s vader tijdens de Tweede Wereldoorlog vocht aan het oostfront en krijgsgevangen werd genomen door de Duitsers. In Stalins doctrine stond jezelf gevangen laten nemen door de vijand gelijk aan landverraad, en dat was geen holle retoriek: na de oorlog werden miljoenen Russische soldaten vanuit Duitse strafkampen direct doorgestuurd naar de goelags.

Zo vertelt Van der Horst via Valiulina’s persoonlijke zoektocht ook het grotere verhaal van het dramatische lot dat miljoenen Russische soldaten trof. “Deze soldaten zijn drie keer verraden. Eerst door Stalin die hen zonder goed materieel de oorlog in stuurde, de tweede keer door de Duitsers die hen als Untermenschen zagen en lieten verhongeren in concentratiekampen, en wie dat overleefde werd uiteindelijk door Churchill en Roosevelt terug naar Rusland gestuurd, terwijl die wisten dat deze soldaten daar de goelags in zouden gaan.”

Uit Turn Your Body to the Sun: Russische krijgsgevangenen proberen brood te vangen. Beeld
Uit Turn Your Body to the Sun: Russische krijgsgevangenen proberen brood te vangen.

Exacte cijfers zijn er niet, maar zo’n drie miljoen Rus­sische soldaten kwamen tijdens de oorlog om als krijgs­gevangene van de nazi’s; nog eens zo’n twee miljoen overleefden het, maar wachtten een zwaar lot in de Sovjet-Unie. Het zijn massale, onbevattelijke aantallen, maar deze soldaten zijn bijna vergeten – aan beide kanten van het IJzeren Gordijn werd decennialang liever niet over hen gesproken. “En veel Russen zien deze krijgsgevangenen nog steeds als verraders; het is nog steeds niet vrij van smetten,” zegt Van der Horst. “Dat is verschrikkelijk, dat er zo weinig plek is voor dit soort verhalen, zelfs in progressieve kringen.”

Niet dat het hier zo veel beter is. “Ik leerde ook alleen maar: de Amerikanen en de Canadezen hebben ons bevrijd. Maar dat tachtig procent van Hitlers leger aan het oostfront vocht, en dat meer dan de helft van de gesneuvelde geallieerde militairen Sovjets waren, dat was ik vergeten. Daar moest ik tijdens het maken van de film weer achter komen. Ik heb me enorm moeten inlezen. Maar dat is ook het leuke van filmmaken: een paar jaar lang ben je specialist in een onderwerp, en daarna ga je weer iets heel anders doen.”

Besmet materiaal

Turn Your Body to the Sun is op Idfa geselecteerd voor de internationale competitie. Daarnaast dingt de film bij de prijsuitreiking komende donderdag ook mee naar de prijs voor beste Nederlandse documentaire én de Beeld en Geluid IDFA ReFrame Award voor creatief gebruik van archiefmateriaal.

“Ik vind veel archieffilms frustrerend,” zegt Van der Horst. “Het gaat te snel, het ene beeld na het andere. Ik wilde langer stilstaan bij beelden, letterlijk en figuurlijk inzoomen, ook door ze te herhalen. Dan pas ontvouwt het beeld zich.”

Daarbij speelt ook mee dat de beelden destijds bepaald niet met het oog op objectiviteit werden gedraaid. “Veel beelden die we gebruiken werden gemaakt door nazi-officieren, heel besmet materiaal. ‘Kijk toch eens wat een walgelijk primitief gezicht deze Untermensch heeft’, zegt zo’n filmpje. Maar nu zie je de wanhoop in dat gezicht. Ook de Russische beelden van de goelagkampen komen uit propagandafilms. Er is een shot van een groep mensen die met een boomstronk aan het zeulen zijn. Daar zat oorspronkelijk een tekst onder als: we zullen de misdadigheid met wortel en tak uitroeien. Terwijl ik denk: het is sisyfusarbeid.”

Kleuren raden

Opvallend genoeg zijn de oorlogsbeelden in Turn Your Body to the Sun niet in zwart-wit, zoals je misschien zou verwachten, maar hebben ze een subtiel, okerachtig kleurenpalet. Een klein deel van het materiaal dat beeldresearcher Gerard Nijssen aandroeg betrof kleurenmateriaal, legt Van der Horst uit.

“De kleurstelling daarvan deed iets met me, het is heel anders dan zwart-wit. En ik vind het zelf altijd lastig als archieffilms heen en weer gaan van zwart-wit naar kleur. Dus we hebben de zwart-witbeelden dezelfde kleurtonen gegeven als die kleurbeelden van zichzelf al hadden.”

Het inkleuren werd gedaan door het bedrijfje van de Russisch-Poolse programmeur Denis Shiryaev, die vorig jaar opzien baarde met zijn via kunstmatige intelligentie opgepoetste en ingekleurde beelden van diverse wereldsteden in de jaren tien en twintig, waaronder Amsterdam.

In haar montage benadrukt Van der Horst hier en daar juist de fouten die in die opgepoetste versie zijn geslopen. “Shiryaevs algoritme raadt de kleuren, maar je ziet dat algoritme ook twijfelen. Ik vind die foutjes zo mooi. Dat je ziet dat het algoritme het ook niet precies weet, en dan maar gewoon een gekke veeg om iemand heen maakt.”

Ergens weerspiegelt het precies de zoektocht die we Sana Valiulina in de film ook zien maken, beaamt Van der Horst. Ook zij moet soms raden en vult dingen in die ze nooit zeker zal weten, en ook zij zal er op bepaalde punten naast zitten. “We denken dat haar vader de bevrijding van Parijs heeft meegemaakt, maar dat wéten we niet. We hopen het. Zoal Sana het zegt in het begin van de film: een mensenleven is een en al fragmentatie, waar we allemaal een verhaaltje van proberen te maken.”

Turn Your Body to the Sun is te zien op Idfa en vanaf 20/1 in de bioscoop.

Regisseur Aliona van der Horst. Beeld Simon van der Horst
Regisseur Aliona van der Horst.Beeld Simon van der Horst
Meer over