PlusAchtergrond

Het Vondelpark is 470.000 vierkante meter groot (en andere dingen die je niet over het park weet)

Het Vondelpark. Beeld laura van der bijl
Het Vondelpark.Beeld laura van der bijl

Vandaag is het 25 jaar geleden dat het Vondelpark een rijksmonument werd. Ter gelegenheid daarvan: 25 dingen over dit park die (bijna) niemand weet.

Dylan van Eijkeren

1

Het Vondelpark werd in 1996 aangewezen als rijksmonument ‘vanwege de grote landschappelijke, cultuurhistorische, tuinarchitectuurhistorische en stedenbouwkundige waarde’. Dat is wat abstract geformuleerd, maar betekent erkenning als ‘het eerste volkspark van Nederland, ­vanwege de gaaf bewaarde landschapsstijl bestaande uit rij-, wandel- en ruiterpaden, waterpartijen met eilandjes en weides, vanwege de invloed op andere parken als ­bekendste stadspark van Nederland, vanwege de gebouwen en sculpturen, bruggen en een deel va­­­n het om­ringende hekwerk met toegangen, als een van de hoogtepunten in het oeuvre van J.D. en L.P. Zocher’.

2

Vandaag opent om 17.00 uur een foto-expositie over het park op de laan voor het voormalige filmmuseumpaviljoen, tussen de ingang van de Vondelkerk en Vondel CS.

3

In 1864 werd begonnen met de aanleg van het Nieuwe Park, na de oprichting van de Vereeniging tot Aanleg van een Rij- en Wandelpark, de zogeheten Vondelparkvereniging. Dat rijden ging per koets; pas in 1893 werd ­fietsen in het park toegestaan – in de ochtenduren. Het Nieuwe Park opende in 1865. Na de onthulling van het monument ter ere van dichter en toneelschrijver Joost van den Vondel, twee jaar later, veranderde de naam in Vondelpark.

4

Ellen van Kessel (65), beleidsadviseur erfgoed bij Monumenten en Archeologie, begeleidde 25 jaar geleden de aan­wijzing van het park tot rijksmonument. Haar favoriete drie Vondelparkplekjes: “Allereerst de muziekkoepel op het ronde eilandje. Het is bijna on-Nederlands mooi zoals dat daar staat. Twee: het rosarium, met die diversiteit aan rozenstruiken. Een nog relatief rustige plek. En tot slot de laan met de platanen aan de westkant – een monumentale allee met die vervaarlijk overhellende bomen.”

5

Het park is 470.000 vierkante meter groot (ongeveer 70 voetbalvelden). Het heeft 16 hectare aan gras en bermen, 0,2 hectare rozenstruiken, 8 hectare water, 10 hectare verharde oppervlakte (speelplaatsen, wegen) en 11 hectare bosplantsoen. De oevers zijn 9 kilometer lang en worden door 900.000 palen in de beschoeiing beschermd tegen instorting.

6

Na fikse financiële strubbelingen kwam het park in 1896 gereed. In 1901 merkte schrijver annex Natuurmonumentenoprichter Jac. P. Thijsse op dat het park ‘weinig wordt bezocht’. Na de Tweede Wereldoorlog was het park na­genoeg failliet. Het werd in 1953 overgedragen aan de ­gemeente. Burgemeester Arnold Jan d’Ailly betaalde er een symbolische gulden voor.

7

Het park werd in 2018 minstens 25,9 miljoen keer bezocht, maar inmiddels alweer ‘beduidend meer’, blijkt uit ­gemeentelijk onderzoek. Per vierkante meter is dat tien keer meer dan het New Yorkse Central Park. Let wel: het draait om bezoeken, niet om bezoekers, dus iemand die ­elke dag op en neer door het park forenst, bezoekt het park zo’n 500 keer per jaar.

null Beeld Laura van der Bijl
Beeld Laura van der Bijl

8

Nadat het Vondelpark was aangelegd, is de omgeving ­opgehoogd om woningen te bouwen; zo werd het park het afvoerputje van de wijk. Een gemaal aan de Sophialaan zorgt ervoor dat het water in het park al ruim een eeuw op minus 2,45 meter NAP staat.

Waar het park ligt, bevond zich eerder een veenweide­gebied. Van 1999 tot 2010 werd het park grootscheeps ­gerenoveerd. Zo werd er een afwateringssysteem aangelegd om te voorkomen dat het park na iedere regenbui blank staat en ervoor te zorgen dat het grondwater hoog genoeg blijft om veen en funderingshout nat te ­houden.

9

Figure découpée (of L’oiseau) van Pablo Picasso werd geplaatst ter gelegenheid van het honderdjarig bestaan van het park. Picasso vroeg voor het beeld geen geld, maar ­stelde wel dat de stad de plaatsingskosten (geraamd op 500.000 gulden, in werkelijkheid 100.000 gulden) voor zijn rekening zou nemen. Als extra eis stelde Picasso dat de zeven meter hoge betonnen plastiek, die Carl Nesjar maakte, ­altijd openbaar te zien zou blijven.

In 1994 leidde het beeld tot een discussie tussen stadsdeel Zuid en het centrale stadsbestuur. Het stadsdeel ­hikte aan tegen de enorme onderhoudskosten voor het park en wilde het beeld daarom verkopen. Bij monde van wethouder Ernst Bakker verbood Amsterdam dat, van­wege de eisen van Picasso.

10

Naast de uitheemse halsbandparkiet leven ook de winterkoning, zanglijster, kool- en pimpelmees, heggenmus, zwartkop, tuinfluiter, braamsluiper, tjiftjaf, grauwe ­vliegenvanger, roodborst, boomkruiper, groenling, bonte specht en Vlaamse gaai in het park. Bovendien broeden er ooievaars; mannetje Manke Nelis brengt sinds 2014 ­jongen groot met zijn vrouwtje.

11

Als sluitstuk van de renovatie werd in 2010 een lege sokkel c.q. zitbank met het palindroomgedicht U, nu! in het ­Vondelpark geplaatst, nabij het Groot Melkhuis. Joost van den Vondel won daarmee in 1620 een gedichtenwedstrijd.

null Beeld Laura van der Bijl
Beeld Laura van der Bijl

12

Ook van Pierre Cuypers is werk te zien in het park. De ­architect van het Rijksmuseum en Centraal Station tekende het voetstuk waarop het beeld van Joost van den ­Vondel is gehesen.

13

Half november 1944 werd het park afgesloten voor publiek vanwege houtroof en vernielingen. Vanwege brandstofschaarste probeerden Amsterdammers immers overal hout te sprokkelen om hun noodkacheltjes te voeden.

14

In 1996 werd een gasbel ontdekt onder het Blauwe Theehuis. Nader onderzoek wees uit dat het niet-exploitabel veengas betrof, maar toch: het Vondelpark was bijna het nieuwe Slochteren geweest.

15

Honden hoeven, als uitzondering op de gemeentelijke verordening (APV), niet aan de lijn te worden gehouden in het park, zo werd bedongen bij de parkoverdracht in 1953. Daarbij ­tekent voormalig parkbeheerder Daan Aeijelts (73) aan: “Die regel stamt nog uit de tijd dat het park privébezit was, en alleen rijke mensen zich een hond konden veroorloven. Er waren dus heel weinig honden.”

16

De oudste boom van het park (en de hoogste van de stad) is een populier met een omtrek van ruim vijf meter bij de Van Eeghenlaan – een van de drie resterende bomen uit de begintijd van het park.

17

Brug 200, de Vondelbrug, is een viaduct van Publieke ­Werken-architect Piet Kramer met decoraties van stadsbeeldhouwer Hildo Krop. Onder het viaduct bevindt zich een (atoom)schuilkelder die plaats bood aan 2600 mensen. In 1968 werd de kelder ingericht als concertzaal met de naam Beatkelder Lijn 3. Onder meer Pink Floyd trad er op. Na een jaar werd de ruimte gesloten vanwege geldgebrek. Sinds 2011 is het onder de naam Vondelbunker een ‘vrijplaats voor exposities, film- en discussieavonden en andere creatieve en/of activistische projecten’.

18

Daan Aeijelts woont als voormalig parkbeheerder al 39 jaar aan de ingang van het park. Hij heeft onbelemmerd zicht op iets waarop de meeste bezoekers geen acht slaan: het hekwerk, in 1883 geplaatst ter ere van de wereldtentoonstelling in Amsterdam. “De meeste mensen focussen op het park, of op de drukte van de Stadhouderskade als ze het park verlaten. Sta eens stil bij dat smeedwerk, bij de zonnebloemen, het vogeltje, het loof en de leeuwenkop. Een kunstwerk.”

19

De Vondelparkse wateren tellen minstens een dozijn ­vissoorten: aal, brasem, kroeskarper, giebel, karper, vetje, blankvoorn, zeelt, bruine dwergmeerval, snoek, driedoornige stekelbaars en de baars.

20

Quirijn Verhoog (55), landschapsarchitect van stadsdeel Zuid en ‘lopend archief’ van het park, vertelt: “Voor een ­goede waterkwaliteit wordt het vijverwater teruggepompt naar de bron bij de Vondelparkbrug. Vers water uit de gracht wordt eerst in de slurf langs het Zandpad door bacteriën gezuiverd, in een ondergronds bodemsubstraat. Twee bassins langs het park voorkomen dat er tijdens ­hevige buien rioolwater in de vijvers stroomt.”

21

In 1969 werd de Waterspeelplaats ingericht, een gift van C&A. De kledingketen wilde daarmee de stad Amsterdam bedanken voor de steun na de grote brand in het C&A-pand aan het Damrak. Het kinderbadje is ontworpen door Aldo van Eyck.

null Beeld Laura van der Bijl
Beeld Laura van der Bijl

22

De sluipwesp Aphaereta vondelparkensis werd in 2019 ontdekt in het Vondelpark. Deze voor de entomologie nieuwe wespensoort werd tijdens een expeditie op de Koeienweide aangetroffen in een jampotje met rottend vlees.

23

Het Leger des Heils mag altijd collecteren en optreden in het park, zo werd in 1953 bepaald. Voormalig parkbeheerder Aeijelts: “Daar wordt geen gebruik meer van gemaakt, geloof ik.”

24

Afgelopen jaar werd er 550.000 kilo afval uit het park ­gehaald. Dat staat gelijk aan 110.000 volle vuilniszakken – ofwel 70 volle vuilniswagens.

25

De donateur van een nieuwe bank in het park krijgt gedurende veertig jaar een bronzen plaatje op de betreffende bank met naam, datum, spreuk of logo. Het donatiebedrag voor particulieren is 3000 euro; zie vondelpark.com.

Het Parool doneerde in 2005 10.000 gulden voor een bankje waarop Simon Carmiggelt vaak zat om de bezoekers te ­observeren. Het staat tussen het standbeeld van Vondel en het gedenkteken voor Kerwin Duinmeijer.