Matthijs van Heijningen jr.

PlusExclusief

Het jaar van Matthijs van Heijningen, regisseur van dé Nederlandse filmhit van 2021: ‘Nu belt Hollywood opeens’

Matthijs van Heijningen jr.Beeld Maarten Kools

Matthijs van Heijningen jr. (56) regisseerde de Nederlandse filmhit van het jaar: De slag om de Schelde. Ruim een half miljoen bezoekers in de bioscoop en zo’n 30 miljoen ‘kijkbeurten’ op Netflix. ‘Je bent zo gewild als je laatste film.’

Stefan Raatgever

Het jaar, zegt Matthijs van Heijningen, begon stukken treuriger dan het eindigde. Van de mislukte première van De slag om de Schelde, half december 2020 op het filmfestival van Vlissingen, moest de regisseur even bijkomen. “Stond ik daar klaar in mijn nette pak. De rode loper was uitgerold, maar uiteindelijk liep niemand eroverheen. Alsof er geen enkele gast komt opdagen op je huwelijk.”

De door verscherpte coronamaatregelen gedwongen sluiting van de bioscopen maakte de premièreavond vrijwel overbodig. Een dag later moest Van Heijningen bekendmaken dat zijn film – in allerijl afgemaakt om vlak voor de kerstvakantie de bioscoop te halen – voorlopig niet in de filmzalen zou draaien. “Een klap, ja. Maar het had nog erger kunnen zijn, hè. Stel dat de bioscopen sluiten als je film net twee weken draait. Dan ben je al je momentum kwijt. En dat krijg je ook nooit meer terug.’’

Dat gold niet voor De slag om de Schelde, met een budget van 14 miljoen euro de op één na duurste Nederlandse film ooit. Integendeel. Nadat de film – over de veldslag in het najaar van 1944 waarbij de geallieerden met de grootst mogelijke moeite het bezette Walcheren bevrijdden – op 5 juni toch ging draaien, kochten binnen zes maanden een half miljoen mensen een kaartje.

In oktober volgde het filmdebuut op Netflix. In 65 landen was De slag om de Schelde al vlug de best bekeken film. In de eerste 28 dagen werd er volgens Netflix ruim 60 miljoen uur naar de film gekeken. Bij een filmduur van iets meer dan twee uur, zijn dit waarschijnlijk zo’n 30 miljoen kijkbeurten.

Hoe was uw 2021?

“Heel bijzonder en uiteindelijk ook heel mooi. Het rampzaligste moment lag nog in 2020, dat scheelt! We hebben januari gebruikt om in de film kleine details op het gebied van geluid te verbeteren – we hadden ons zo gehaast om hem op tijd in Vlissingen te hebben. Daarna begon het grote wachten. Vijf maanden lang bleef het onzeker of de film nog wel in de bioscoop zou draaien. Stressvol en onbevredigend. Gelukkig wisten we dat Netflix hoe dan ook doorging. Dat gaf enige rust, maar we hadden die film natuurlijk wel voor de bioscoop gemaakt.”

Was u gedeprimeerd?

“Zo’n type ben ik niet. Ik raak niet zo snel in paniek. Ik geloof dat als iets misloopt, daarvoor een reden is. Neem een acteur die op het laatste moment afzegt voor je film. Heb ik een paar keer meegemaakt. Dan denk ik toch: misschien was hij of zij toch ook wel niet geschikt. Gelukkig begon alles na 5 juni alsnog te lopen. De recensies waren overal goed, de film werd omarmd.”

Waarom denkt u dat mensen zo massaal zijn gaan kijken?

“Ik denk dat het ons heel goed is gelukt de sfeer van toen te vangen. Het einde van 1944, het hele land is leeggeplunderd, mensen lijden honger en dan komen de gevechten ook nog hun kant op. En in die grimmigheid dan personages zetten aan wie je voelt dat de ellende ook maar gewoon over hen heen dendert. Ik denk dat die rauwheid de sleutel is van het succes. Voor de kijker moest het voelen alsof hij er even middenin stond.”

Je zou kunnen denken: in coronatijd willen mensen door film, muziek of theater worden opgevrolijkt.

“Ik was daar ook wel bang voor, hoor. De mensen hebben het al zo zwaar en dan komen wij met zo’n donkere oorlogsfilm. Maar het lijkt precies andersom gewerkt te hebben. Kijkers hebben misschien gedacht: toen hadden ze het toch wel even wat moeilijker dan wij nu.”

Hoe voelt het dat zoveel mensen uw film hebben gezien?

“Het is super. Want met een film is het altijd afwachten hoe de reacties zijn. Het is alsof je met een zelfbedacht gerecht de keuken uitkomt en serveert aan een tafel vol gasten: vinden ze het lekker? Het blijft een maf idee dat ze in de VS nu naar een film zitten kijken over een stukje Nederland waarvan ik eerlijk gezegd vooraf ook moest opzoeken waar het precies lag.”

Wat merkt u van die hoge kijkcijfers?

“Opeens word je door Hollywood gebeld. Dat is me niet eerder gebeurd, maar zo werkt het blijkbaar. Ik had ineens acteur Robert Downey Jr. aan de lijn: ‘Ik heb je film gezien. Kunnen we eens praten?’ Voor een film die puur Nederlands is, biedt streaming ineens enorme reikwijdte. Op deze manier werken is de toekomst.”

Wat zegt u dan tegen Downey Jr.?

“Ach, ik praat gewoon mee. Het zijn informele gesprekjes. Beetje polsen wat je plannen zijn. Kan zijn dat er iets uitkomt, maar het kan net zo goed zijn van niet. Ik heb negen jaar in de VS gewoond, daar maakte ik vooral commercials. Ik vond het nu zo leuk om weer in Nederland te werken, dat ik weinig behoefte heb aan een terugkeer naar Amerika.”

Het was er niet leuk?

“Het was heel bijzonder, dat wel. Het is interessant om te kijken of je past in een andere cultuur. Maar het is niet mijn ideale samenleving gebleken. Sterker: ik begrijp na negen jaar nog niets van die Amerikanen. Ik heb weleens een feestje thuis gegeven. De ene helft van de gasten kwam uit Europa, de andere was Amerikaans. Die laatste helft nam het leven zo ontzettend serieus. Weinig gevoel voor sarcasme of ironie en allemaal om half tien ’s avonds naar huis, zodat ze ’s ochtends om zes uur weer in the gym konden staan. Terwijl alle Europeanen juist dachten: kom op, het feestje moet nog beginnen.”

Zou u een aanbieding voor een Hollywoodblockbuster echt afslaan?

“Als het onderwerp me heel erg aanspreekt, ben ik heus wel geïnteresseerd. Maar ik geloof meer in zelf dingen bedenken en uitvoeren. Zo is De slag om de Schelde ook gemaakt met Paula (van der Oest, scenarioschrijver, red.) en Alain (de Levita, producent, red). Het was misschien een opdrachtfilm van het Vfonds (Nationaal fonds voor Vrede, Vrijheid en Veteranenzorg, red.), maar we hebben alles zelf kunnen beslissen. Ik vraag me af of zoiets in de VS kan.”

Ondanks het succes won de film in geen van de prestigieuze categorieën bij de uitreiking van de Gouden Kalveren.

“Dat vond ik merkwaardig, ja. Misschien ben ik te lang uit Nederland weggeweest, maar ik was verbaasd over de afloop. Zo veel mensen die hem gezien hebben en waarderen, maar geen prijs als beste film, beste regie of beste acteur. Dan ga je je toch afvragen waar dat aan ligt. Aan de film of aan het Nederlandse filmklimaat?”

“Gijs Blom en Suzanne Radder waren als acteurs niet eens genomineerd! Dat vond ik echt raar. Het voelt als navelstaarderij, klein denken. Liever een kleine artfilm extra steunen dan een film die al op Netflix staat. Die heeft zogenaamd geen hulp meer nodig.”

De slag om de Schelde werd ook niet geselecteerd als Nederlandse inzending voor de Oscars. Alain de Levita was erg teleurgesteld, zei hij.

“Ik vond het ook jammer, maar probeer er verder geen mening over te hebben. Hoewel ik het niet begrijp. Wat is de gedachte achter zo’n keuze? Wil je sturen wat je zelf het mooiste vindt, of wat de meeste kans maakt? Ik heb die andere film (Do Not Hesitate, red.) niet gezien, misschien is hij wel beter dan die van ons, maar er gingen maar zesduizend mensen heen, hoorde ik. Je hebt er gewoon voordeel van een film te sturen die al door zoveel miljoen mensen is gezien. En als je naar de Olympische Spelen gaat, kies je toch de atleet die de meeste medailles kan halen?”

U bent al jaren veelgevraagd commercialregisseur. Maar op filmgebied bleef het na The Thing uit 2011 lang stil.

“Zeker in de VS geldt: je bent zo gewild als je laatste film. The Thing was echt niet slecht, maar scoorde gewoon niet goed. Dan kom je daar in ‘movie prison’ terecht. Een soort gevangeniseiland waar de bewoners op hun voorhoofd het stempeltje ‘Oppassen! Ik verkoop niet’ hebben. Ik begrijp dat mechanisme wel. Hollywood draait om geld. Dus als je geen succes boekt, geldt: do not come near him!

En nu bent u zomaar uit de gevangenis ontsnapt.

Lachend: “Ja, het is gelukt! En het werkt inderdaad zo dat mensen die me vijf jaar geleden niet wilden spreken, nu ineens zelf bellen. Daar word ik niet boos om, nee. Zo gaat dat soort dingen gewoon. Maar grappig vind ik het allemaal wel.”

Terugblik 2021

Mijn hoogtepunt “De film. De reacties waren goed en hij is gigantisch veel bekeken. De opdracht van het Vfonds was: ‘Vertel de jonge generatie iets over het belang van vrijheid’. Dat is gelukt, en het is nog een aardige film geworden ook.”

Mijn dieptepunt “Dan toch dat ik het Gouden Kalf voor Beste regie niet won. Vinden mensen misschien kinderachtig dat ik dat noem, maar als ik eerlijk naar mijn emoties kijk, is het gewoon zo: ik baalde ervan.”

Persoon van het jaar “Mijn vrouw Suzan. Met haar heb ik de meeste tijd doorgebracht en aan haar heb ik ook de meeste steun gehad.”

Wat zal u het meeste bijblijven? “De aankoop van een kleine boerderij in Italië. We waren er al even naar op zoek, maar ineens vonden we hem. Ten noorden van Rome, in een gebied dat helemaal niet toeristisch is, en heerlijk rustig. Er loopt een bedevaartsroute langs het huis. Je ziet de monniken passeren. Gebeurt al duizend jaar zo. Die tijdloosheid vind ik fantastisch.”

Wat hoopt u volgend jaar niet meer terug te zien? “Corona. Da’s logisch.”

Matthijs van Heijningen jr.

26 juli 1965, Amsterdam

1977-1983 Barlaeus Gymnasium
1987-1990 Rechten (UvA)
1994 Regie Nachtrust
2006 Vertrek naar de VS
2011 Regie The Thing
2017 Terugkeer naar Nederland
2021 De slag om de Schelde

Matthijs van Heijningen jr. is de zoon van filmproducer Matthijs van Heijningen sr. Hij is getrouwd en heeft drie kinderen.

Meer over