PlusInterview

Gagarine heeft twee hoofdpersonages: een tiener en een flatgebouw

In Gagarine, de magisch-realistische debuutfilm van Fanny Liatard en Jérémy Trouilh, probeert een tiener het oude flatgebouw waarin hij woont te redden van de sloop. De harde realiteit gaat hij te lijf met fantasie.

Joost Broeren-Huitenga
Youri (Alseni Bathily) droomt ervan om, net als zijn Russische naamgenoot Joeri Gagarin, een ruimtereis te maken. Beeld
Youri (Alseni Bathily) droomt ervan om, net als zijn Russische naamgenoot Joeri Gagarin, een ruimtereis te maken.

Toen de Cité Gagarine in 1963 werd geopend in Ivry-sur-Seine, een voorstad net buiten de stadsgrenzen van Parijs, was het kolossale roodstenen flatgebouw een toonbeeld van het utopische vooruitgangsdenken dat destijds heerste. Een halve eeuw later was het woningbouwproject verworden tot een van de vele vervallen citées, die in ­Nederland ongetwijfeld zouden zijn aangewezen als ‘groeiwijk’.

In 2019 werd de Gagarine gesloopt; op die plek verrijst de komende jaren een ander soort utopische droom: een ­ecowijk. Regisseurs Fanny Liatard en Jérémy Trouilh draaiden hun speelfilmdebuut er net voordat het karak­teristieke gebouw tegen de grond ging, en lieten zich inspireren door de bewoners die elders onderdak moesten vinden. Maar Gagarine, in 2020 opgenomen in de selectie van het geannuleerde filmfestival van Cannes, is geen treurige of boze film. Niet voor niets openen Liatard en Trouilh met archiefbeelden van de opening van het complex in de jaren zestig, in aanwezigheid van de Russische kosmonaut Joeri Gagarin naar wie het werd vernoemd.

Ook de hoofdpersoon van de film, de zwarte tiener Youri, draagt diens naam. Misschien dat hij zich daarom zo ­intiem verbonden voelt met het gebouw. In ieder geval voedt die naamsverwantschap zijn droom om de ruimte in te gaan. In de film valt die droom op magisch-realistische wijze samen met zijn pogingen het gebouw van de sloop te redden en zo de gemeenschap die er leeft bij elkaar te ­houden.

Bezig met de toekomst

Vriendschap en eenzaamheid zijn dan ook belangrijke thema’s in de film. “Youri lijkt eenzaam, maar dat is hij niet,” stelt Trouilh. “Zijn gevecht voor het gebouw is in feite een gevecht voor zijn familie – niet zijn bloedverwanten, maar de familie die hij om zich heen creëerde in het gebouw: een zelfgekozen familie van mensen die steun vinden in hun onderlinge verschillen.”

Liatard en Trouilh maakten eerder al een korte film met hetzelfde uitgangspunt, die weer een uitloper was van een reeks documentaire portretten van de bewoners van ­Gagarine, gemaakt in de jaren voorafgaand aan de sloop.

“De film heeft twee hoofdpersonages: Youri en het gebouw,” vertelt Trouilh in een videogesprek met een klein groepje journalisten. “Die plek inspireerde ons enorm, zowel visueel als door de verhalen van die gemeenschap die op het punt stond uit elkaar te vallen. We kwamen jarenlang in Gagarine, en met elk bezoek werd het alleen maar interessanter. Elk appartement had dezelfde indeling, maar achter elke voordeur openbaarde zich een compleet nieuw universum voor ons.”

Ondanks de naderende sloop, bleek de melancholie die Liatard en Trouilh hadden verwacht bij de bewoners niet de overhand te voeren. “Alleen als we mensen direct vroegen naar hun gevoelens, kwam er nostalgie naar boven,” vertelt Liatard. “Maar die gesprekken voerden we niet veel, we observeerden ze gewoon in hun dagelijkse leven, en daarin waren ze vooral bezig met de toekomst. Telkens als we erheen gingen, kwamen we terug met zo veel nieuwe energie en verhalen en ideeën.”

Naïeve en optimistische blik

Die verhalen vertaalden zich naar een sociaal-realistische vertelling met een verrassende dosis magie, bijvoorbeeld in hoe Youri zijn appartement eigenhandig omtovert in een ruimtecapsule. “Dat magische element komt voort uit onze wens om dicht bij Youri’s emotie te blijven, en niet de grotere politiek te benadrukken,” vertelt Trouilh. ­“Natuurlijk is er een ­politieke kant aan de film – het zegt iets over onze maatschappij, over wat gemeenschap betekent. Maar het ­belangrijkste voor ons was het epische, ­romantische avontuur dat Youri beleeft.”

Het maatschappelijke statement van Gagarine zit hem vooral in wat de film níét is. De Franse banlieues werden in films tot nu toe vooral neergezet als plekken vol sluimerend geweld en hard politieoptreden – een lijn die loopt van La haine (1995) tot aan het recente Les misérables van Ladj Ly. Trouilh en Liatard gooien het over een heel andere boeg – ze zijn niet blind voor de problemen, maar bekijken ze met de naïeve en optimistische blik van hun hoofd­personage.

“We wilden een film maken over tedere mensen,” vertelt Liatard. “Dat was wat we daar zagen: mensen hadden veel aandacht voor elkaar. Niets ten nadele van de films die zich juist op het geweld richten, want dat is er, maar die ­tederheid is er óók. Juist omdat die meestal buiten beeld blijft, wilden wij hem centraal stellen.”

Fanny Liatard en Jérémy Trouilh. Beeld
Fanny Liatard en Jérémy Trouilh.

Geen filmopleiding

Fanny Liatard en Jérémy Trouilh volgden geen filmopleiding. De twee leerden elkaar kennen tijdens een studie politieke wetenschappen in Bordeaux, met als specialisatie urbanisme. Voor de korte films die ze voorafgaand aan Gagarine maakten, lieten ze zich dan ook graag inspireren door bijzondere stedelijke plekken, en in hun eerste speelfilm is het niet anders. Het was tijdens de lockdowns afgelopen jaar dan ook wel even slikken om, juist toen ze op het punt stonden een nieuw project op te pakken, gedwongen werden maandenlang binnen te zitten. “Gelukkig hebben we samen al veel gereisd en gezien,” zegt Liatard met een lach. “We hadden genoeg om op te teren en nieuwe verhalen mee te bedenken tot we weer naar buiten mochten!”

Gagarine is te zien in Kriterion, Rialto De Pijp, Rialto VU.