null

PlusReportage

Every Picture Tells a Story vertelt het verhaal van de Joodse cultuur en geschiedenis in Nederland

Beeld Annemie Wolff

Broodmager, poserend voor een vals paspoort, maar ook: jong en dansend tijdens de wederopbouw. De ruim 300 foto’s in Every Picture Tells a Story van het Joods Museum vertellen samen het verhaal van bijna een eeuw Joodse cultuur en geschiedenis.

Jan Pieter Ekker en Judith Zilversmit

De fotocollectie van het Joods Museum is met ruim 70.000 foto’s het rijkste beeld­archief over het Joodse leven in Nederland. Het bevat zowel amateur- en familiefotografie als werk van professionele fotografen, uiteenlopend van 19de-eeuwse familieportretten tot hedendaagse conceptuele kunstfotografie. Voor de expositie Every Picture Tells a Story – Fotoschatten uit eigen collectie is door conservator ­Bernadette van Woerkom een selectie gemaakt met werk van meer dan 40 fotografen en kunstenaars, onder wie Maria Austria, Willem Diepraam, Leo Divendal, Ed van der Elsken, Philip Mechanicus, Sem Presser en Orna Wertman.

De tentoonstelling met ruim driehonderd foto’s is opgezet als een reis door de tijd. Documentaire zwart-witfoto’s laten het vooroorlogse straatleven in de Amsterdamse Jodenbuurt zien, de Jodenvervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog en de naoorlogse wederopbouw van het Joodse leven. De fotografen van nu gebruiken kleur, een meer conceptuele en persoonlijke beeldtaal en nieuwe digitale middelen. Met hun werk reflecteren zij op thema’s als Joodse identiteit, de herinnering aan de Holocaust en antisemitisme. Samen ­vertellen ze een rijkgeschakeerd verhaal van bijna een eeuw over de Joodse gemeenschap, cultuur en geschiedenis in Nederland, vanuit vele oogpunten en fotografische visies.

Jeroen Hofman – Het Nationaal Holocaust Namenmonument, Amsterdam 2022

null Beeld Jeroen Hofman
Beeld Jeroen Hofman

In opdracht van het Amsterdams 4 en 5 mei comité en in samenwerking met het Joods ­Cultureel Kwartier legde Jeroen Hofman rond 4 en 5 mei 2020 vanuit een hoogwerker met een 20 meter lange arm de gaten vast die de Holocaust heeft geslagen in de Amsterdamse binnenstad – van de Hollandsche Schouwburg aan de Plantage Middenlaan tot de voormalige Christe­lijke HBS op het Adama van Scheltemaplein, waar vanaf juni 1942 de ‘Zentralstelle für jüdische Auswanderung’ was gehuisvest.

Speciaal voor de ­tentoonstelling fotografeerde Hofman op dezelfde manier het in september 2021 geopende Namenmonument van de wereldberoemde Pools-Joodse architect Daniel Libeskind, aan de Weesperstraat. ­Vanuit de hoogte is goed zichtbaar dat de ontelbare stenen met de namen van de Joden, Sinti en Roma die omkwamen in de vernietigingskampen samen vier Hebreeuwse letters vormen, die ‘in memoriam’ betekenen.

Annemie Wolff – Portretten van vervolgde Joden, Amsterdam 1943

null Beeld Annemie Wolff
Beeld Annemie Wolff

Annemie Wolff vluchtte in 1933 met haar Joodse man Helmuth van nazi-Duitsland naar Amsterdam-Zuid, waar ze een fotostudio begonnen. Net als andere gevluchte fotografen zoals Erich Salomon gaven zij een belangrijke impuls aan de Nederlandse fotografie, met name op het gebied van de toen nieuwe kleinbeeld- en kleurenfotografie. Hun dynamische en spectaculaire foto’s van de Amsterdamse haven en van Schiphol vormen een hoogtepunt in hun oeuvre.

Na de Duitse inval in 1940 probeerden de Wolffs gezamenlijk een einde aan hun leven te maken. Zij overleefde en werd actief in het verzet. Wolff bleef, illegaal, ook fotograferen. Vanaf 1943 – de deportaties van Joden waren in volle gang – maakte ze onder meer portretten van ­honderden buurtgenoten, bij hen thuis of in haar studio. De foto’s waren bedoeld voor ­(valse) persoonsbewijzen of als aandenken bij onderduik of deportatie.Wolff bewaarde honderd fotorolletjes en het bij­behorende kasboek met namen en adressen, maar sprak er later nooit meer met iemand over.

Leonard Freed – Joods leven in Amsterdam, 1957-1958

null Beeld Leonard Freed
Beeld Leonard Freed

Leonard Freed (1929-2006), Amerikaans-Joods met Oost-Europese wortels, woonde aan het begin van zijn carrière twee jaar in Amsterdam. Eind jaren vijftig maakte hij er zijn eerste grote sociaal-documentaire fotoserie, over de wederopbouw van het Joodse leven in Amsterdam na de Tweede Wereldoorlog. Zijn boek Joden van Amsterdam verscheen in 1958 bij uitgeverij De Bezige Bij. Er staan vijftig foto’s in, die vooral optimisme en geloof in de toekomst uitstralen. Op deze foto staat de 16-­jarige Stanny van Baar; Freed fotogra­feerde de toekomstige schoonheidskoningin op een dansavond voor Joodse jongeren.

Emmy Andriesse – Hongerwinter in Amsterdam, voorjaar 1945

null Beeld Emmy Andriesse
Beeld Emmy Andriesse

Het broodmagere jongetje met het pannetje, in te grote schoenen ergens op een Amsterdamse gracht is een van de iconische foto’s die Emmy Andriesse maakte tijdens de Hongerwinter in het door armoede, honger en kou geteisterde Amsterdam. Fotograferen op straat was destijds zeer gevaarlijk. Duitsers hadden het in 1944 verboden en Andriesse was ook nog eens Joods: bij ontdekking zou zij zeker worden opgepakt en ­vermoord. Zij had dan ook een tijdlang ondergedoken gezeten, maar was in het laatste oorlogsjaar toch weer met vervalste identiteits­papieren de straat op gegaan.

De fotografenverzetsgroep waarin zij met ­collega-fotografen als Eva Besnyö, Carel Blazer en Cas Oorthuys actief was, werd na de oorlog ‘De ondergedoken camera’ gedoopt. Deze foto werd in 2021 opgenomen in de Eregalerij van de Nederlandse fotografie van het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam.

Esther Zilversmit en Appie Bood – Voor omi, Amsterdam 2001

null Beeld Esther Zilversmit en Appie Bood
Beeld Esther Zilversmit en Appie Bood

De oma van Esther ­Zilversmit (1973-2003) vluchtte voor de oorlog uit Duitsland naar Amsterdam en moest in 1942 in Parijs onderduiken. Ze overleefde er onder erbarmelijke omstandigheden. Zodra ze haar vrijheid terug had, besloot ze dat te vieren door er elke dag opnieuw fantastisch gesoigneerd uit te zien.

Kort na het overlijden van haar oma, in 2001, maakte Zilversmit samen met haar partner Appie Bood het videokunstwerk Voor omi. Voor dit beeldverhaal trok ze een voor een alle kledingstukken van haar oma aan. Ook poseerde ze met de rest van haar garderobe; haar schoenen, handschoenen, ­riemen, tassen én badpakken. Zo stapte ze als het ware in de huid van haar geliefde oma, met een werk dat op een speelse manier belang­rijke vragen stelt als ‘wie ben ik?’, ‘waar kom ik vandaan?’ en ‘wie kan en wil ik zijn?’

Henriëtte van Gasteren – Koosjere Sandwichshop Sal Meyer, Amsterdam-Buitenveldert, 2017

null Beeld Henriëtte van Gasteren
Beeld Henriëtte van Gasteren

Een broodje half-om, een broodje ossenworst of de befaamde viskoekjes. De koosjere broodjeszaak Sal Meyer was beroemd om dit beleg op de witte kadetjes. En vergeet de ­gemberbolus niet. Meyer stond ook bekend om zijn Amsterdamse gein. Het was een plek waar het (vooroorlogse) Joodse leven in Amsterdam voelbaar en aanwezig was. Een soort clubhuis, een begrip in Amsterdam en omstreken.

De zaak kent een fameuze geschiedenis. De shop begon ooit in 1957 in de Jodenbree­straat en verhuisde via de Nieuwmarkt naar de Scheldestraat. In 2016 verplaatste de zaak naar Buitenveldert. In op­dracht van Sandwich­shop maakte Henriëtte van Gasteren (beeldend kunstenaar, schrijver en fotograaf – voorheen bekend onder het pseudoniem Lilith) in 2017 een fotoreportage. Ze legde niet alleen het interieur van de zaak vast, maar documenteerde ook het bereiden van het eten. Alle gerechten werden in eigen keuken gemaakt volgens geheime receptuur, nog deels van oprichter Sal Meijer zelf. Helaas besloten de ­eigenaren in 2019 de zaak te sluiten.

Diana Blok – Wailing Wall I, Jeruzalem 2012

null Beeld Diana Blok
Beeld Diana Blok

Over de Joodse achtergrond van de vader van kunstenaar Diana Blok werd thuis niet gesproken. Blok, geboren in Uruguay als dochter van een Nederlands-Joodse vader en een Argentijnse katholieke moeder, onderzoekt in haar werk haar complexe familiegeschiedenis. Het enige wat zij over haar vaders verleden weet, is dat hij in 1938 is meegenomen naar Buenos Aires. Na de oorlog hoorde haar vader dat zijn familie was vermoord in Auschwitz, maar hij hield dat geheim voor zijn gezin.

Om haar vaders verleden te kunnen begrijpen, bezocht Diana Blok de Klaagmuur in Jeruzalem. De muur maakte indruk op haar. Dicht bij de bron voelde ze oude pijn. Ze maakte foto’s van de briefjes tussen de stenen van de muur. Echter, bij thuiskomst gaven de foto’s niet weer wat haar daar zo raakte. Willekeurig drukte ze enkele toetsen van de computer in waardoor de foto’s opeens in negatief werden weergegeven. Dit onbedoelde effect weerspiegelde ­precies hoe zij zich daar had gevoeld. Wailing Wall I is een persoonlijke zoektocht naar de relatie tussen oorlog, herinnering, geschiedenis, stilte en geheimzinnigheid.

Every Picture Tells a Story – Fotoschatten uit eigen collectie

25 april tot 4 september in het Joods Museum, Nieuwe Amstelstraat 1

Meer over