PlusReportage

‘Een kievit, dat díe hier zit… gaaf!’ De natuur van Noord is wild, blijkt uit deze nieuwe natuurgids

Vossen, otters, steltlopers: Amsterdam is een natuurgebied waar ook mensen wonen, zeggen de makers van natuurgids Het Wilde Noorden. ‘Moerasvogels zijn de aboriginals van Noord.’

Bart van Zoelen
Reem Saouma en Joost Janmaat, makers van natuurgids ‘Het Wilde Noorden’, betreden een bedrijventerrein bij de Distelweg. ‘Het is niet zo dat hier de mensenwereld is en pas op de Hoge Veluwe de natuur begint.’ Beeld Sophie Saddington
Reem Saouma en Joost Janmaat, makers van natuurgids ‘Het Wilde Noorden’, betreden een bedrijventerrein bij de Distelweg. ‘Het is niet zo dat hier de mensenwereld is en pas op de Hoge Veluwe de natuur begint.’Beeld Sophie Saddington

Wordt het eerste kievitsei van volgend jaar binnen de bebouwde kom van Amsterdam gevonden? In Amsterdam-Noord zien Reem Saouma (39) en Joost Janmaat (44) vlakbij het Distelwegveer alvast een kieviet rondstruinen. Op een braakliggend industrieterrein nota bene. “Dat díe hier zit… gaaf!” zegt Janmaat. “Dit is echt een weidevogel, daarvoor ga je naar Waterland. Kijk, daar zit er nog een.”

Op het landje in de Buiksloterham stuiten ze op nesten vol ganzeneieren. “Daar zit de scholekster, ook een echte Buiksloterhambewoner,” wijst Janmaat. “Moerasvogels zijn de aboriginals van Noord.” Saouma: “Ik mis de aalscholver nog.” Janmaat: “Daar is ie! Laatst zagen we een groep van acht die samen aan pack hunting deden, als leeuwen. Ze dreven onder water hun prooi op en elke minuut kwam er weer eentje boven met een vis. Daarboven hing een groepje kokmeeuwen als een stel hyena’s, hopend dat er iets voor hen overschoot.”

Ze bedoelen maar: in hartje stad is genoeg natuur te beleven, als je er maar oog voor hebt. Juist op dit bedrijventerrein is de biodiversiteit groot omdat plannen voor de bouw van woningen na de crisis van 2008 jaren stillagen. “Wij zien de stad als een landschap en Amsterdam-Noord als een natuurgebied,” zegt Janmaat. “Het is niet zo dat hier de mensenwereld is en pas op de Hoge Veluwe de natuur begint. Niets is hier niet door mensenhanden aangeraakt. Het is met zand opgehoogd, er zijn kanalen gegraven, het is betegeld, maar vervolgens neemt het leven het over.”

‘Asbest, levensgevaarlijk!’

Dat is ook de achterliggende gedachte van de natuurgids die Saouma en Janmaat, samen de ouders van twee kinderen, hebben samengesteld over Noord. Tot de jaren tachtig stond op dit landje een carbidfabriek voor industriële gassen. In een nog grijzer verleden werd hier margarine geproduceerd. “Dit is een van de zwaarst vervuilde stukjes Nederland. Sommige planten gaan daar heel goed op,” wijst Janmaat. “Een braam, een wilg, echte pioniers. Over zes weken is dit een jungle. Dit groeit als een malle.”

In het Johan van Hasseltkanaal doen twee futen intussen hun paringsdans. “Playing hard to get,” zegt Saouma. “In de winter zaten hier groepen van tientallen steltlopers. Midden in de stad.” zegt Janmaat. Het drassige terrein is precies wat ze zoeken. “Verbinding met het water, een hek en een bord met: ‘Asbest, levensgevaarlijk!’” Dat houdt mensen weg. “Daar staat eigenlijk: het natuurgebied begint hier.”

Dat natuurgebied noemen Janmaat en Saouma graag ‘de Distelwegse Plassen’. In de aankondiging voor hun fraai geïllustreerde, vrolijk makende boek werden ze bestempeld als ‘de boswachters van de Buiksloterham’. Eerder hebben ze hier hazen gezien en de sporen van een vos. Janmaat: “Verderop was de grootste oeverzwaluwkolonie van Noord-Holland.”

“Welkom in het wildste stukje van de Buiksloterham,” zegt Janmaat dan ook als we door de omheining glippen. “Het is wel een van de laatste stukjes,” zegt Saouma. Het bedrijventerrein wordt in hoog tempo volgebouwd en daar schrikken sommige buurtbewoners van. Saouma: “Het gaat héél snel.” Janmaat: “Zoveel beton. Voordat je hier komt wonen, kan je je daar helemaal geen voorstelling bij maken.”

Hun natuurgids over Amsterdam-Noord begon ermee dat ze de ‘expedities’ wilden bundelen die Janmaat had opgezet voor cultuurpodium Tolhuistuin. Daarvoor ging hij bijvoorbeeld kanoën langs de randen van het Oer-IJ, bushcraften in Tuindorp Oostzaan en op veldtocht door het talud van de A10, door hem omgedoopt tot het langste park van de stad. Janmaat: “De gids is een uitnodiging om op avontuur te gaan in je eigen leefomgeving en de stad te herkennen als natuurgebied.”

Broodnodige stadsnatuur

Dat is ook hoe het jaren geleden voor Saouma en Janmaat zelf begon. Omdat hun oudste zoon als baby vaak huilde, wandelden ze wat af met de kleine in een draagzak. “Zo hebben we de wildere stukjes Noord ontdekt. Eén keer liepen we om zes uur ’s morgens in het Vliegenbos. Zó mooi, zó bijzonder,” zegt Saouma. “Het boek is een ode aan Noord als de plek waar wij elkaar hebben leren kennen,” zegt Janmaat. “Het gaat ook over thuiskomen, het omarmen van de plek waar je woont en daar met aandacht en liefde naar kijken.”

Nest met ganzeneieren op een landje in de Buiksloterham. Beeld Sophie Saddington
Nest met ganzeneieren op een landje in de Buiksloterham.Beeld Sophie Saddington

Bijzonder, want Saouma en Janmaat wonen en werken nu twintig jaar in Noord, maar ze komen hier allebei niet vandaan – Janmaat komt uit Brabant, Saouma uit Libanon. Janmaat: “Het gaat erom dat je begrijpt: in wat voor land woon ik eigenlijk? Nou, in een moeras, met daarin een berglandschap, namelijk de stad. Dat is onze natuurlijke omgeving. En wie zijn dan je buren?”

Vandaar de natuurexpedities dwars door Noord. “Je hoeft niet naar India om jezelf te ontdekken of naar Roemenië om wildernis te ervaren. Ga snorkelen in de Noorder IJplas, slaap eens op je balkon of ga ’s nachts het Vliegenbos in.”

De stadsnatuur is bovendien broodnodig voor de Amsterdammers. “Wij zijn zelf natuur, iedereen wil in een levend landschap wonen,” zegt Janmaat. “Dat is aangeboren, dat voel je gewoon.” We moeten daarom voorzichtig omspringen met het groen in de stad, vinden ze. “Als je gaat bouwen, moet je stilstaan bij die kleine levens die er altijd al waren,” zegt Saouma. “De tijd dat het altijd ten koste moet gaan van natuur en de rest van het leven is echt wel voorbij,” zegt Janmaat. “Dat kan gewoon niet meer. Een doodlopende weg. Dat zien we op planetaire schaal, maar ook in Amsterdam en in Noord.”

Het hoeft ook niet, zegt hij, als je het groen maar een beetje de ruimte geeft. “De stad wordt alleen maar voller, maar die moerasvogels vinden allemaal hun weg. Als je een plek biedt voor meer dan mensen, neemt het leven het over. Daar word ik heel gelukkig van. “

Drijvende tuinen

Thuis op hun woonark in de drijvende, duurzame woonwijk Schoonschip doen ze daarom hun best om het planten en dieren naar de zin te maken. In het water liggen van Robert Jasper Grootveld afgekeken drijvende tuinen, van het riet op het dak bouwen eksters hun nesten en in het water is een beverburcht aangelegd. “De eerste otter is een paar weken terug al gespot in Noord, de bever komt eraan!” zegt Janmaat.

“In de burcht gaat nooit een bever zitten, maar het geeft structuur. Je stopt er wat takken onder en er gaan algen op groeien. Dat zijn die meerkoeten nu aan het begrazen. Visjes zoeken beschutting en daar komen de aalscholver en de fuut dan weer op af. In de beverburcht heb ik een tak gezet zodat de ijsvogel die kan gebruiken om te jagen. Een dag later zat die ijsvogel er! Dat is toch gaaf?”

Aan de gevels van hun woonark hebben ze takken geschroefd. In combinatie met een slingerplant hebben die de vorm van een boom. “De koolmeesjes gebruiken de takken als opstapje naar de nestkastjes,” zegt Saouma. “In het begin durfden ze niet, maar na een paar weken schrokken ze niet meer van ons.”

Joost Janmaat: ‘Alles wat rommelig is, werkt voor de natuur.’ Beeld Sophie Saddington
Joost Janmaat: ‘Alles wat rommelig is, werkt voor de natuur.’Beeld Sophie Saddington

Langs de kade van de dertig woonschepen ligt ‘het smalste park van Europa’. In de eerste jaren van Schoonschip hield de gemeente alles kort, maar inmiddels mag het groen hier woekeren. “Het is een bijna spirituele opgave om dat gewoon te verwelkomen: een iets rommeliger stad,” zegt Janmaat. “Juist steden, nederzettingen, kennen van oudsher een grote biodiversiteit. Er is eten te vinden met niches en habitats voor iedereen.”

Stad voor mensen, planten en dieren

Dat ziet hij ook als de uitweg voor de steeds weer oplaaiende conflicten van Amsterdammers met de gemeente over bomen die worden gekapt en groen dat wordt volgebouwd. “Bouw aan een stad van de toekomst voor mensen, planten en dieren. Zie Amsterdam als een natuurgebied waar ook mensen wonen.”

Hij wijst op de gloednieuwe parkeergarages die zijn gebouwd rond de appartementencomplexen in de Buiksloterham. Hier is een kans gemist om de gevels aanlokkelijk te maken voor natuur. “Hier woont niemand, dus de gevel hoeft niet waterdicht te zijn. Maak hiervan dan de grootste composthoop, beverburcht of takkenstapel van de stad. Verwelkom een overvloed aan planten met alle insecten die daar op af komen en alle vogels en kleine zoogdieren die dáár weer op af komen. Dit had een toren van Babel voor de biodiversiteit kunnen zijn. En dan hadden er nog steeds auto’s in en uit gekund.”

“Met een ander perspectief ga je ook andere oplossingen zien,” zegt Saouma, die behalve als grafisch ontwerper ook is opgeleid als landschapsarchitect. “Voordat het werd volgebouwd zat langs het kanaal altijd een knobbelzwaan te broeden. Dat had ook anders gekund met een begroeide helling in plaats van een gebouw meteen aan het water, zonder na te denken over het leven dat er was.”

“Alles wat rommelig is, werkt voor de natuur,” zegt Janmaat. “Amsterdam heeft honderden kilometers kanaal en sloot. Gewoon een beetje rommeligheid creëren en dan kan je van elk kanaal een natuurgebied maken.”

Het Wilde Noorden

Het Wilde Noorden is een natuurgids voor Amsterdam-Noord vol foto’s, kaarten en andere illustraties. Met een voorwoord van Freek Vonk en met medewerking van natuurliefhebbers zoals stadsdichter Marjolijn van Heemstra, tekenaar Jan Rothuizen, ontdekkingsreiziger Arita Baaijens en oud-stadsecoloog Remco Daalder. Uitgegeven door platenmaatschappij Excelsior Recordings, 168 bladzijden, €18,50.